2008 1

Шиџабетдин Мђрќани мирасыннан

XVIII гасырда милли њзаћныћ њсње татар халкы алдына књп тљрле чишелђсе мђсьђлђлђр куя. Халкыбызныћ алдынгы вђкиллђре татар тарихын љйрђнњгђ керешђ. XIX гасыр ахыры — ХХ гасыр башында миллђтебезнећ тарихына багышланган шактый хезмђтлђр басылып чыга. Биредђ Г. Ђхмђрев, М. Рђмзи, Р. Фђхретдин, З. Вђлиди, Г. Гобђйдуллин, Џ. Атласиларныћ китапларын атап була. Ђмма татар тарихын фђнни нигездђ љйрђнњчелђрнећ беренчесе, џичшиксез, Шиџабетдин Мђрќани. Аныћ татар тарихы буенча тљп хезмђте булып «Мљстђфадел-ђхбар фи ђхвали Казан вђ Болгар» (Казан џђм Болгар хђллђре турында файдаланылган хђбђрлђр) исемле ике томлык китабы тора. Бу китапныћ беренче томы 1897 елны Казанда Б. Л. Домбровский нђшриятында, ђ икенче томы 1900 елда Казан университеты басмаханђсендђ нђшер ителђI. Ш. Мђрќани бу хезмђтендђ Болгар дђњлђте, Алтын Урда џђм татар ханлыкларыныћ тарихын язып, килђчђк буын тарихчыларына њз ђсђрен бер программа шикелле тђкъдим итђ. Аннан соћгы тарихчылар, нигездђ, ул ярган юлдан баралар.
СССР заманында тарихны сђясилђштерњ татар тарихын тар кысалар эченђ кертте. Безнећ этник џђм сђяси тарихыбызныћ књп мђсьђлђлђре Болгар дђверенђ џђм Болгар дђњлђте территориясенђ генђ кайтарып калдырылды. Казан ханлыгы чоры белђн шљгыльлђнергђ бераз ирек булса да, Алтын Урда тарихын љйрђнњ хупланмады. XIII-XIV гасырлар татар тарихы «Алтын Урда составында Болгар», «Алтын Урданыћ таркалуы» кебек берьяклы темалар аша гына љйрђнелде. Ђлбђттђ, бђялђмђлђрне биргђндђ Алтын Урда дђњлђтен начар яктан гына тасвирлау мђќбњри булган. Мондый тыю бигрђк тђ Татарстан тарихчыларына кагылды. Илдђге сђяси њзгђрешлђр тормышыбызныћ џђр тармагына алып килгђн ирек тарих фђнен дђ читлђтеп њтмђде. Татар тарихчылары эзлђнњлђрен актив рђвештђ Алтын Урда џђм башка ярым тыелган темаларга юнђлттелђр.
Безнећ бњгенге профессиональ тарихчыларыбызныћ татар халкыныћ урта гасырлардагы тарихына концептуаль карашлары нђрсђдђн гыйбарђт соћ?
Беренчедђн, татарларны миллђт буларак формалаштыручы тљп фактор итеп, Алтын Урда дђњлђте књрелђ. Икенчедђн, миллђтебезнећ этник, мђдђни, сђяси тамырлары Тљрки каџанлыгына, Караханиларга, Харђземгђ, Хђзђр каџанлыгына, кимђклђргђ, кыпчакларга џђм болгарларга бђйлђп љйрђнелђ. Ђгђр без Ш. Мђрќанинећ телгђ алынган тарихи хезмђтенђ књз салсак, аныћ нигезендђ дђ шушы ук концепциянећ ятканын књрђбез.
Мђрќани њзе яшђгђн чорда ук зур дин галиме џђм тарихчы буларак таныла. Ватаныннан тыш ул Урта Азиядђ, Тљркиядђ, гарђп иллђрендђ, Џиндстанда да билгеле булган1. Ш. Мђрќани В. В. Радлов, Х. Фђезханов, И. Ф. Готвальд кебек мђшџњр галимнђр белђн тыгыз мљнђсђбђттђ торган2; аныћ хезмђтлђре Н. И. Ильминский, В. В. Вельяминов-Зернов, С. М. Шпилевский, Н. П. Загоскин, Н. Ф. Катанов, И. Н. Смирнов, Н. И. Ашмарин, Е. А. Малов џђм башкаларныћ да игътибарын ќђлеп иткђн3.
Ш. Мђрќани чыганаклардан љзеклђр генђ китереп калмый, ђ аларны чагыштыра, анализлый. Язма чыганаклар белђн бергђ ул иске татар тђћкђлђрен, кабер ташларындагы язуларны, фольклор мђгълњматын куллана. Ђсђреннђн књренгђнчђ, Ш. Мђрќани рус чыганакларындагы мђгълњматтан да хђбђрдар булган. Мђсђлђн, ул Куликово кыры, Угра елгасы бђрелешлђрен, рус елъязмаларында телгђ алынган татар-рус мљнђсђбђтлђренђ кагылышлы башка вакыйгаларны тасвирлый. Ђмма Мђрќани ул мђгълњматны турыдан рус елъязмаларыннан тњгел, ђ рус тарихчылары хезмђтлђреннђн алган. Монда аныћ фђнни љйрђнњ ысулларына џђм тарихи карашларына Х. Фђезханов џђм В. В. Радловныћ тђэсире сизелђ.
«Мљстђфадел-ђхбар»да кулланылган чыганаклар тикшерелеп, аларныћ исемлеге дђ тљзелгђн4. Шулардан Алтын Урда тарихын љйрђнњ ќђџђтеннђн ић кыйммђтле ђсђрлђр — Ибне Хђлдун, Ибне Баттута, Ибне Гарђбшаџ хезмђтлђре. Телгђ алынган шђхеслђр XIV-XV гасырларда яшђп, Алтын Урда дђњлђтенећ замандашлары булганнар, ђ соћгы ике автор Алтын Урдага сђяхђт тђ кылган. Ш. Мђрќани шулай ук Мирхонд, Ибнел-Вђрди, Нђбакти, Ђбелгази хан, Рђшидеддин, Мљхђммђд Риза ђфђнде, Мљхђммђд Шабанкарђи, Гатауллаџ бине Яхъя Нугайзадђ ђфђнде џђм башкаларныћ хезмђтлђренђ еш кына мљрђќђгать итђ.
Ш. Мђрќани татар язма чыганакларын да куллана. Мђсђлђн, Алтын Урда дђвереннђн калган ике ярлыкныћ — Туктамыш ханныћ Польша короле Ягайлага язган хат-ярлыгы џђм Тимур-Котлык ярлыгыныћ — тулы текстларын китерђ. Ул хаклы рђвештђ аларныћ татар телендђ «уйгыр калђме» белђн язылганлыкларын књрсђтђ. Моннан башка, Ш. Мђрќани халык арасында таралган ђйтем џђм мђкальлђрне дђ китереп, теге яки бу вакыйганыћ чынлыгына љстђмђ дђлил итеп куллана. Мђсђлђн, «њзбђк халкы эчендђ “Бђрдибђк тђ киселде”, дигђн сњз мђшџњрдер», яки «нугай халкында “дин Њзбђктђн таралды” дигђн сњз билгеле», дип ђйтђ, «Идел тућса, кем кичмђс, Идегњ булса, кем китмђс», дигђн мђкаль яшђгђнлеген искђртђ. Њз фикерлђрен дђлиллђњ љчен галим фарсы телендђге бђет џђм шигырьлђрдђн дђ оста файдалана.
Галим њз хезмђтендђ нумизматика материалларын да кић куллана. Ул Сарай, Болгар, Кырым, Урда, Гљлестан, Хаќитархан, Азак, Маќар, Харђзем шђџђрлђрендђ сугылган тђћкђлђр турында ђйтеп њтђ. Мђсђлђн, татар ханнары турында сљйлђгђндђ, галим тђћкђлђрнећ књп табылуын искђртђ. Ул ханнарныћ исемнђре: Мђћгњ-Тимур, Туда-Мђћгњ, Туктай, Кульна, Нђњрњзбђк, Килдебђк, Хызыр, Урда Мђлик, Мљрид, Тулунбђк, Туктамыш, Кадир Бирде, Борак, Дђрвиш, Чђкрђ, Фулад-Тимур, Тимур, Гыяседдин Бњлђк, Алыбхан Хуќа, Чиркђсбђк, Гыяседдин Агабђк, Базарчы. Соћгы дњртесе турында Мђрќани хаклы рђвештђ «бу ханнар Ќњќи олысыныћ бљтенесенђ хан булмаган» — дип ђйтђ.
Шиџабетдин Мђрќанинећ ул вакытта аякка яћа басып килгђн нумизматика фђненећ алымнарын дљрес кулланганлыгы тњбђндђге факттан књренђ. Галим Фулад-Тимур хан бине Тукан исемле хљкемдарныћ 768 (7.IX.1366 – 27.VIII.1367) елда сугылган тђћкђсе нигезендђ бу шђхес турында буталмыйча, дљрес нђтиќђ ясый алган. Моннан аћлашыла ки, Мђрќани бу акчалардагы язуларны њзе дђ укыган. Ђлбђттђ, аныћ «гадел Мамай хан[ныћ] 763 тђ (31.X.1361 – 20.X.1362) Актњбђ вђ Азакта [суккан] тђћкђлђре бар» дигђн ялгышы заманыныћ историографик хатасын кабатлау гына дип кабул ителергђ тиеш. Чынлыкта Актњбђ шђџђрендђ Алтын Урда акчалары сугылмаган, Мамай да њз исеменнђн акча суктырмаган џђм хан да булмаган.
«Мљстђфадел-ђхбар»ныћ беренче томы халкыбызныћ XVI йљзгђ кадђрге тарихына багышланган, икенче томы XVI гасырдан алып XIX гасырга чаклы булган тарихыбызны яктырта.
Кызганычка каршы, «Мљстђфадел-ђхбар»ны уку џђм аћлау махсус хђзерлеге булмаган укучы љчен шактый кыен. «Мљстђфадел-ђхбар» татар телендђ язылган булса да, текстында бик књп гарђп џђм фарсы сњзлђре џђм гыйбарђлђре кулланылган. Кайбер урыннарда Ш. Мђрќани госманлы тљрекчђсендђ язган. Гарђп, фарсы, госманлы чыганакларыннан китерелгђн зур љзеклђр Мђрќани хезмђтендђ тђрќемђсез бирелгђнгђ, китапныћ, бигрђк тђ беренче томыныћ, теле татарча-гарђпчђ-фарсыча-тљрекчђ килеп чыккан. Аћлашыла ки, бу хезмђт тђрќемђ ителергђ тиеш.
Ђ. Н. Хђйруллин тарафыннан хђзерлђнгђн џђм 1989 елда дљнья књргђн «Мљстђфадел-ђхбар»ныћ бњгенге татар теленђ тђрќемђсе, заманыныћ идеологиясеннђн чыгып, шактый кыскартылган. Мђсђлђн, Болгар дђњлђтенђ багышланган љлеш тулысынча бирелсђ, Алтын Урда чорына багышланган бњлек тљшереп калдырылган.
70 ел буе татар тарихын тарайту, бозу џђм кимсетњ белђн шљгыльлђнергђ мђќбњр булган тарихчыларыбыз бњген яћадан Мђрќани салган юлга кайттылар. Бу гына да аныћ татар тарих фђнендђ тоткан дђрђќђсенећ югарылыгын књрсђтђ. Шућа књрђ ђлеге ђсђрнећ кић катлау укучыга кайтарылуы бик мљџим. Ђмма бу ихтыяќ ђлегђ канђгатьлђнми кала. Књптђн тњгел «Мљстђфадел-ђхбар»ныћ беренче томы русчага тђрќемђ ителеп дљнья књрсђ дђ, аныћ тњбђн дђрђќђдђ башкарылуы фђн дљньясында зур канђгатьсезлек тудырды5. Басма ђзерлђњдђ тарихчылар, татар, гарђп, фарсы џђм тљрек теле белгечлђре катнашмаганлыктан, аныћ текстында шактый хаталар ќибђрелгђн. Мђсђлђн, чыганаклардан оригинал телендђ китерелгђн љзеклђр књпчелек очракта тљшереп калдырылган, озын ќљмлђлђр кыскартылып тђрќемђ ителгђн. Тђрќемђдђ џиќри еллар књрсђтелгђн књп кенђ даталар йђ бљтенлђй тљшереп калдырылган, йђ милади ел исђбенђ дљрес књчерелмђгђн. Тђрќемђче комментарийлар бирњне дђ кирђк дип тапмаган.
Ш. Мђрќанинећ Алтын Урдага биргђн бђялђмђлђре Р. Г. Фђхретдинов тарафыннан язылып чыкты инде6. Шућа књрђ, монда бу мђсьђлђгђ тукталып торуныћ кирђге юк дип уйлыйбыз. Билгеле булганча, Ш. Мђрќани «Мљстђфадел-ђхбар»ныћ беренче томы башында ук, бик мђшџњр булып киткђн, татар њзатамасын яклауга багышланган гыйбарђсе урын алган. Алга таба, татар халкыныћ нигезен тђшкил итњче халык џђм кабилђлђрдђн ул кыпчак, болгар џђм татарларны телгђ ала, Алтын Урда чорында бу кабилђлђрнећ татар булып китње турында яза7. Чыћгыз хан џђм аныћ уллары турында язганда, аларныћ «тљп нђселлђре татар тњгел, магул» икђнлеклђрен искђртђ8. Алтын Урданыћ бљек дђњлђт булганлыгын, бик књп ќирлђрне, шул исђптђн рус кенђзлеклђрен дђ буйсындырып торганлыгы турында яза, Алтын Урдада яшђгђн бљек галимнђр, мђшџњр шђхеслђр турында да онытмый.
Ш. Мђрќани, чын тарихчы буларак, Болгар дђверен дђ, Алтын Урда заманын да, башка дђњлђт џђм чорларны да идеаллаштырмаган. Ул илнећ бљлгенлеккђ тљшњенећ тљп сђбђбен мђгърифђтнећ тњбђнђюендђ, њзара ќђнќал, талаш-ызгышларда џђм тышкы дошманнарныћ яуларында књргђн. Гомумђн ђйткђндђ, «Мљстђфадел-ђхбар»дагы тарихи концепция бњген татар урта гасыр тарихы белђн шљгыльлђнњче профессиональ тарихчыларныћ карашлары белђн тђћгђл килђ.
Без, алда ђйтелгђннђрне истђ тотып, «Мљстђфадел-ђхбар»ныћ 1989 елгы басмасына керми калган Алтын Урдага багышланган љлешен укучыларга тђкъдим итђбез.

I  Без кулланганы, профессор Ђхмђт Тимер тарафыннан 1997 елда Анкара университетыныћ басмаханђсендђ репринт рђвешендђ нђшер ителгђне (кара: Temir A. Şehabeddin Mercani. Hayаt, Şahsiyeti, Еserleri // Őnsőz. Şehabeddin Mercani. Műstefadűl-Ahbar fi ahvali Kazan ve Bulgar. Tıpkıbasım. – Ankara, 1997. – S. 93-117).

ИСКЂРМЂЛЂР:
1. Валидов Д. Очерк истории образованности и литературы татар. – Казань, 1998. – С. 61.
2. Temir A. Şehabeddin Mercani. Hayаt, Şahsiyeti, Еserleri // Őnsőz. Şehabeddin Mercani. Műstefadűl-Ahbar fi ahvali Kazan ve Bulgar. Tıpkıbasım. – Ankara, 1997. – S. 7.
3. Шунда ук. Шулай ук кара: Марджани: ученый, мыслитель, просветитель. – Казань, 1990. – 192 с.
4. Госманов М. Г. Шиџабетдин Мђрќани џђм тарихи чыганакларны љйрђнњ // Мђрќани: тарих џђм хђзерге заман. Мђкалђлђр ќыентыгы. – Казан, 1998. – Б. 17.
5. Марджани Ш. Извлечение вестей о состоянии Казани и Булгара (Мустафад аль-ахбар фи ахвали Казань ва Булгар). – Казань, 2005. – Ч. I. – 255 с.
6. Фђхретдинов Р. Г. Мђрќани — татар тарихыныћ атасы // Мирас. – 1998. – № 8. – Б. 74-78.
7. Temir A. Şehabeddin Mercani. Hayаt, Şahsiyeti, Еserleri... – S. 94.
8. Шунда ук.

Илнур Миргалиев,
тарих фђннђре кандидаты

«Аллах аларны иманга керњ, мљлк вђ хакимияткђ ия булу белђн бњлђклђсен»

Беренче тљркем, ягъни СаиниII патшалар турындагы бњлек

Беренчелђре аларныћ Ќуќи хан бин Чыћгыз хан бине Йђсњгђй бине Бортай бине Кабил бине Тумна бине Бай С.нт.рIII бу буынныћ асылы џђм соћгысыдыр. Ќуќи хан атасыннан алдарак 627 (20.XI.1229 – 8.XI.1230)IV елны дђштђV вафат булганнан соћ, Чыћгыз хан Ќуќиныћ икенче улы Батуны Ќуќи олысына бђйсез хљкемдар итеп билгелђде, ул исђ башкала итеп Сарай шђџђрен тљзи башлады. Аны бетерњ алдыннан вафат булгач, патшалык туганы Бђркђ ханга бирелде. Хакимият Бђркђ хан кулында булган чакта Сарай шђџђре тљзелеп бетте. Чыћгыз улларыннан беренче булып ислам диненђ Бђркђ керде. Ќуќи олысыныћ исеме Бату урдасы џђм Бђрриятел-БђркђVI исеме белђн танылды.
Кушаматы «Саин» булган Бату хан мљлкђт ќире булган Сарай шђџђрен тљзи башлады, вђ шул вакыт 651 (3.III.1253 – 20.II.1254) елында вафат булды. «Тибъянун нафигун Борџанун катыйгун» тђрќемђсенђ таянып бђ (б) вђ ђлиф (а) вђ тђ (т) вау (у) белђн Бату «чаку»VII њлчђмендђ Шабанкарђ лљгатендђVIII т.р.ќIX мђгънђсендђдер. «Фату», «мату», «гаду», «каму» калыбында була. Аннан соћ Мђћгњ хакан аныћ улы Сартак ханны ђтисеннђн соћ Сарайга хан кылды, лђкин ханлык тђхетенђ утыру алдыннан ул вафат булды. Русия хљкемдары Александр бине Ярослав ђн-Нифи моћа ант бирергђ килде. Казан шђџђрене шушы Сартак хан тљзеде дигђн сњз бар.
Аннары туганы УлакчыX хан булды, ђмма моннан аз вакыттан соћ вафат булды. Аннары абыйсыXI Насыйреддин ђбел-Мугали Бђркђ хан булды. Ђбел-Мозаффар Амр ибнел-Вђрди вђ Нђбакти вђ башкалары Бђркђ ханны Бату хан улы дилђр, ђмма Ибне Гарђбшаџ вђ Ђбел-Гази хан вђ «Раузатес-Сафа» вђ «Миръател-галђм» вђ «Ќамигат-тарих» хаклы рђвештђ [аны] Ќуќи хан улы дилђр. Аллаџы тђгалђ бу бђндђсенећ књћеленђ тђњфикъ вђ џидаят салып, иман белђн шђрђфлђндерде. Ул ислам диненђ керде, аћа ияреп туганы Тукай-Тимур да мљселман булды. Асылда Бђркђнећ исеме Бурка углан иде, мљселман булгач Бђркђгђ алыштырылды.
Бђркђ хан Иран дђњлђте хљкемдары Абага хан бин Џулагуга каршы Букай исемле гаскђр башы ќибђрде. Ул Дђрбђндтђн њтте џђм сугышып ќићелде. Абага хан Кура елгасын кичсђ дђ, Бђркђ ханныћ љч йљз мећ гаскђр белђн якынлашуын ишетеп кире борылды. Абага хан књперлђрне ќимерттерде, ике гаскђр ике тарафтан дњрт кљн буе атышканнан соћ Бђркђ хан Тифлискђ юнђлде вђ юлда куланч гыйллђтенђ дучар булды. «Раузатес-Сафа»да Бђркђ хан турында «мљселман патшасы булган, галимнђр џђм шђехлђрнећ кићђше белђн йљргђн, — диелђ. — Аннан соћ Абага хан, ул тарафта биек дивар тљзергђ џђм чокыр казырга боерды. Капкаларны берничђ монгол гаскђре сакларга калды...»XII — дидер. Ќуќи балаларыннан, бђлки бљтен татар ханнары вђ Чыћгыз балаларыннан ђњвђл исламга кергђннђре шушы заттыр.
«Ђл-Кодури»га аћлатма язучы џђм «Ђл-Кунђййђ»неXIII язучы Нђќмеддин Ђбер-Риќа Мохтар бине Мђхмњд ђз-Захиди ислам дине хакында бер китап язып, Рђсњлњлла саллђллаџы галђйџи вђ сђллђмне бђйан итеп, исемен «Рисалђи Насыйрия» куеп, Бђркђ ханга бњлђк итте. Бђркђ хан егерме биш ел патша булып, 664 (13.X.1265 – 1.X.1266) елда эч авыруы белђн авырып вафат булды вђ Сарайда ќирлђнде. Азђрбайќан вђ Гаќђместан патшасы булган, ђти ягыннан абыйсыныћ улы булган Џулагу хан бине Тули хан бине Чыћгыз хан љстенђ гаскђр ќибђреп, Аллаџыныћ сагында булган хђлифђнећ кыйссаларын талђп итеп, ничђ тапкыр сугышлар кылды вђ књпчелек ќићде, ђ Џулагу хан ќићелде. Аннары Џулагуныћ улы Абага хан белђн дђ шундый ук хђл булды. Соћыннан Бђркђнећ туганыныћ улы Мђћгњ-Тимур хан бине Тукан бине Ќуќи хан тђхеткђ чыкты. Шђџри Болгарда сугылган акчада «Мђћгњ-Тимур хан ђл-Ђгъзам зуриба џђзђд-дирџђмњ фи Болгар сђнђтђн 673 (7.VII.1274 – 26.VI.1275) ђл-гыйззу ђд-даиму вђ ђш-шђрђфњ ђл-каиму тђвђккђлђ галђллаџи мљхђррђм сђнђтђн 678 (14.V.1279 – 2.V.1280) хђмдњн лиллаџи лђ илаџа иллђллаџу вахдђџњ лђ шђрикђ лђџњ»XIV гыйбарђлђре язылган.
Ибнел-Вђрди ђйтђ: 665 (2.X.1266 – 21. IX.1267) елында татарлардан бер гаскђр Кустантинияга ирешеп, шул якларны бастылар, Рум сђлќњклђре солтаны Кђйкђњс бине Кђйхусраф бине Кђйбкад тоткын булган кальгага барып аны азат итеп, якыннары џђм балалары белђн бергђ Мђћгњ-Тимур хан хозурына алып килделђр. 620 (4.II.1223 – 23.I.1224) елдан бирле тоткын иде, аны Мђћгњ-Тимур хан зурлап хљрмђт итте вђ њз кызын бирде. 677 (25.IV.1278 – 13.V.1279) елында вафат булганчы анда торды вђ Сарайда ќирлђнде. Кђйкђњс вафатыннан соћ Мђћгњ-Тимур хан, мђќњсият йоласы белђн гамђл кылып, тол калган кызын аныћ улы солтан Мђсгудькђ бирергђ телђде. Моннан соћ Мђсгудь качып китеп, Рум ќиренђ урнашты. Аны тотып, Абага хан бине Џулагу хан хозурына китерделђр, ул аћа хљрмђт књрсђтте џђм Сивас вђ Ђрзђнер-Рум вђ Ђрзђн-кан шђџђрлђрен бирде вђ солтанат ђр-Румны аныћ исемендђ кылды. Якынча 708 (21.VI.1308 – 10.VI.1309) елга хђтле яшђп, Византиядђ сђлќњклђрдђн солтан итеп исемлђнгђннђрдђн соћгысы иде.
Мђћгњ-Тимур хан 681 (11.IV.1282 – 31.III.1283) елында сиксђн мећ гаскђр белђн Нукай вђ Тукайны гаскђр башы кылып, Аргун хан бине Абака хан љстенђ ќибђреп, Аргун хан гаскђр башы Тугачар исемле кешегђ Карабагда очрашып Мђћгњ-Тимур хан гаскђре ќићелде. Шул елны Мђћгњ-Тимур хан њзе дђ вафат булды.
Аннан соћ туганы Туда-Мђћгњ хан бине Тукан хан булды. Сарайда сугылган акчасында: «Туда-Мђћгњ хан ђл-Гадел. Зуриба фи билђди Сарай сђнђтђн 681 (11.IV.1282 – 31.III.1283) ситтђмият вахиди вђ сђманин. Ђл-гыйззђтњ ли-Ллаџи вђ ли-рђсњлиџи»XV. — дип язылган. Ђбел-Гази хан тарихында ђйтђдер: «Књп золым вђ гаделсезлек кыла башлады. Туктагу хан бине Мђћгњ-Тимур хан аныћ золымыннан качып китте», — ди. Ибнел-Вђрди «Тарих»ында ђйтђдер: «686 (16.II.1287 – 5.II.1288) елда татар илендђ мљэминнђрдђн булган Мђћгњ хан бине Туган тђхетеннђн тљште џђм урынына туганыныћ улы Тула-Буга хан бине Мђћгњ-Тимур ханны калдырды».
«Тарихы Нђбакти»дђ ђйтелђдер: «Тарбу уллары Алгу џђм Тогрыл, Туклан Тулабуга уллары џђм Кунќђк Туда-Мђћгњне диваналык аркасында тђхетеннђн тљшерделђр џђм њзен биш ел дђвамында уртак иттелђр, џђм Туктай бине Мђћгњ-Тимур максат итеп Багизкай бине Татар бине Џардалдан ярдђм сорап, ул аны њтерде.
Аннан соћ туганыныћ улы Тулабуга хан бине Мђћгњ-Тимур хан Туда-Мђћгњ ханнан соћ Сарай патшасы булды. Ибнел-Вђрди аны 690 (4.I.1291 – 23.XII.1291) елда Нђгбђт бине Могол бине Татар бине Ќуќи хан њтерде дидер. Вђ аннан соћ Туктуга бине Мђћгњ-Тимур хан утырды џђм њзе белђн туганнарын Берлек вђ Сарайны урнаштырды дидер.
Аннары туганы Казан хан. Казан шђџђре њз исемен аћа нигез салучы Казан исемле ханнан алган дигђн сњз бар. Ќуќи хан нђселеннђн бу исем йљрткђн љч шђхес билгеле: берсе — алда телгђ алынган Казан хан бине Туган бине Ќуќи хан, икенчесе — Казан бине Баян бине Байтимур бине Туктимур бине Ќуќи хан, љченчесе — Казан бине Аячи бине Тули бине Урда бине Ќуќи хан. Шулай ук Чагатай хан улларыннан Мавђраэннђџердђ Казан-Солтан хан бине ЯсњрXVI бине Урк-Тимур бине Тугай-Тимур бин Кудгай бин Бузай Мњтњкен бин Чагатай хан бин Чыћгыз хан. Вђ Тули хан бин Чыћгыз хан улларыннан Казан хан бине Аргун хан бине Абага хан бине Џулагу хан бине Тули хан. Тули хан улларыннан башта исламга кергђн танылган зат шул патшадыр.
Аннары туганы Гыяседдин Туктагу хан бине Мђћгњ-Тимур хан бине Туган. Ђбел-Гази хан тарихында ђйтђдер: Туда-Мђћгњ ханнан качып китеп, берничђ вакыттан соћ гаскђр туплап килеп Туда-Мђћгњне ќићеп патша булды, ата вђ агасы аћа кићђш кылып торды, алты ел патшалыгыннан соћ Сарайда вафат булды џђм ќирлђнде.
Ибнел-Вђрди ђйтђдер: 712 (9.V.1312 – 27.IV.1313) елда Кыпчак патшасы Токтакай утыз яшендђ вафат булды, тђхеткђ ќиде яшьлек улы утырды. Потларга табынучы кђфер њлде, тљрле миллђтлђрдђн булган хикмђт иялђрен џђм белгечлђрне ярата иде, мљселманнарга башкаларга караганда љстенлек бирђ иде, џђм мљселман тљркилђр яшђгђн љлкђлђрдђ патшалык итђргђ ниятлђде, џђм ђтисе яшендђ њлде, џђм њзеннђн соћ улын калдырды џђм эше бетмђстђн аннан соћ туганыныћ улы Њзбђк хан патша булды. Аныћ бик књп гаскђре бар иде. Ул џђм аныћ дошманнары арасында сугыш купты. Џђрбер дистђдђн берне аерды, џђм шул аерылганнарныћ саны 250 000 атлыга ќитте», — дидер.
Фђкыйрь тђрќемђчеXVII уйлавынча, Туктагу ханны «потларга табынучы кяфер» дию хата булса кирђк. Нђбакти аны: «Банукай бин Татар бин Џардал вђ Нугай бин Татар бин Буал бин Ќуќи хан ярдђм сорады, аларны њтерде, аннан соћ Банукай янђ ќићде» — дидер. «Раузатес-сафа» да: «703 (15.VIII.1303 – 3.VIII.1304) елда Тукай џђм Нугай арасында Саксин белђн Болгар чигендђ куркыныч сугыш булган. Тукай ќићгђн, џђм тђхеттђ булган кљчле фђрман бирњчене њтергђн. Ул Азђрбайќан џђм Иран љлкђлђрнећ казанышларын њзенђ талђп итте. Бу љлкђлђрне Чыћгыз хан безгђ љлђште дип Казан ханга илче ќибђрде, Џулагу џђм аныћ уллары џич сђбђпсез аны њзлђренђ алганнар», — диде.
Вђ тагын «Раузатес-сафа» да ђйтелђдер: «Илчелђрне куркан белђн бергђ Казан хан янына ќибђрде. Хатныћ асылы шулдыр ки, Чыћгыз хан љлђшњенчђ Иран џђм Азђрбайќан мђмлђкђтлђре Ќуќи хан џђм аныћ улларыныћ булырга тиеш. Инде ничђ еллар буе Џулагу хан џђм аныћ уллары бу љлкђлђрнећ ућышларын Ясага каршы буларак кулланалар. Газанныћ икенче кљнне ђйтђсе сњз шул булырга тиеш: бњген хакын њз мђркђзендђ билгелђргђ тиеш џђм љлкђлђрне тапшырырга тиеш, югыйсђ сугышка ђзер булсын, џђм шуны белсен: КаракорумXVIII чигеннђн Дђрбђнд тирђсенђ чаклы безнећ ќићеп йљрњче каравылчылар куелган, ун мећ чатыр корган, бауларын тарттырып, кљтеп, ђзер булып утыралар, калган гаскђр дђ шулай эшлђргђ тиеш».
«Гаскђрнећ књбђеп барган кљчен књрсђтњ љчен тары тулы кечкенђ капчык алар алдында ачып тышка ђйлђндереп књрсђттелђр. Илчелђр хатныћ эчтђлегендђге дорфалыкны мљмкин чаклы матур гыйбарђлђр, татлы сњзлђр белђн ќиткерделђр. Илчелђрнећ књп булудан патшаныћ ачуы чыкты, шундый ќавап бирде: «Ул патшаныћ хакимияте дђвамсыз џђм аныћ талђплђре авыруныкы тљсле, чљнки Џулагу хан дђвереннђн бњгенгђчђ Иран вђ Азђрбайќан безнећ сугышып алган џђм кић ќирлђребезгђ кушылган љлеше. Бњгенге талђплђрегезне исђ тик кылыч кына хђл итђ ала дип тљшенђбез. Бњгенге низаг кылычсыз хђл ителмђс. Бу хђбђрлђрегез белђн бергђ тары тулы капчыгы гына тњгел ђ берничђ тавык та алып килергђ иде, алар шундук чњплђп бетерерлђр иде», — диде. Вђ Туктайныћ илчелђренђ китђргђ рљхсђт бирде. Туктай ханныћ 690 (4.I.1291 – 23.XII.1291) елдан 713 кђчђ (28.IV.1313 – 16.IV.1314) тђћкђлђре бар.
Аннары туганыныћ улы Гыяседдин Њзбђк хан бине Тогрыл бине Мђћгњ-Тимур хан тђхеткђ чыкты. Татар патшаларыныћ ић бљеге, ић хђерлесе, ић диндарыдыр. Ибнел-Вђрди ђйтђдер: «АбыйсыннанXIX соћ булган патша. Яшь, мљселман, батыр. Љлкђсенећ кићлеге алты ай барасы, лђкин шђџђрлђре кечкенђ», — ди. Бу патша бик затлы вђ акыллы вђ исламны таратуда аеруча кљч вђ ђџђмият белђн вђ кљннђрендђ татарныћ књпчелеге тынычлык вђ иман дине исламга кереп, вђ иман белђн шђрђфлђнеп вђ диндђ нык торучы булдылар. Татарлар мљселман хан гасырында исламга кереп аннан соћ мљселман булмаган хан булганда књбесе иртидад итђ торган булганнар.
Шућа књрђ нугай таифђсе арасында «дин Њзбђктђн таралды» дип танылган сњз бар. Тљрле яклардан, ерак љлкђлђрдђн хозурына галимнђр ќыелды, мисле «Ђл-Мђталигыш-шђмсия»неXX шђрех кылган зур галим Котбеддин ђр-Рази вђ Ђхмђд бине Мђхмњд ђл-Ќљнди вђ ђс-Сђйид Ќђлаледдин «Ђл-Хаќибият»неXXI шђрех кылучы, вђ књп халык, хђнђфи џђм шафигый галимнђре ќыелды. Вђ тагын Гали бине Мљхђммђд бине Диџкан ђл-Бђйканди «Мифтахел-голњм»нећXXII љченче бњлеген шђрех кылып 719 (22.II.1319 – 11.II.1320) елда шђгъбанда Харђземдђ тђмамлап, Њзбђк ханга бњлђк итте. Кереш сњзендђ телгђ алынгандыр. Ђбел-Гази хан тарихында ђйтђдер: «Туктагу хан вафатыннан соћ ун љч яшендђ ата-бабасыныћ кануны белђн њз-њзен тотып џђркемнећ мђртђбђсенђ лаек хљрмђт кылып бњлђклђр бирде вђ ил-олысыны исламга кертте, халык ул байлык иясе сђбђбеннђн шђрђфе ислам белђн мљшђррђф булдылар, аннан соћ барча Ќуќи илен Њзбђк иле диделђр, та кыямђткђчђ ђйтеп торырлар, дады гаделнећ дадын бирде вђ ике мђртђбђ Иран йортына Ђбњ Сђгыйдь хан љстенђ барды, ђмма ала алмый кайтты.
Ђбњ Габдуллаџ бине Баттута «Тљхфђтен-назар»XXIII китабында ђйтђдер: «Синоптан Кырым мђмлђкђтенђ чыктым. Ул вакыт анда солтан Мљхђммђд Њзбђк хан тарафыннан Телђк Тимур исемле ђмир хаким иде. Ул мића имамы Сђгъдеддин белђн бер ат ќибђрде. Ул мђмлђкђтнећ шђехе Задђ ђл-Хорасани иде. Аћа юлыктым, казый ђгъзамнары Шђмседдин ђс-Саили ђл-Хђнђфи вђ казый ђш-Шафигый Хызыр вђ “Мђлик Насыйр” мђчетендђ хатыйплары Ђбњ Бђкер вђ хђким Мозаффареддин вђ шђех Мозаффареддин ђл-Фђкыйџ вђ ђмир Телђк-Тимурга кергђндђ ул авырый иде, безгђ ихсан кылды, Сарай шђџђренђ солтан Мљхђммђд Њзбђк хан хђзрђте хозурына барырга максатым иде, юлдаш булып туганы Гайсђ вђ Котлы-Дђмир вђ Сарубђк вђ имам Сђгъдеддин вђ хатыйп Ђбњ Бђкер вђ казый Шђмседдин вђ фђкыйџ Шђрђфеддин Муса вђ Галђэддин ђл-Могаррђф белђн бергђ сђфђр кылдык. Ул Могаррђфнећ вазифасы ђмир алдында мђќлесендђ бер казый йђ фђкыйџ йђ књренекле кеше килсђ, аякка калкып кљчле тавыш белђн ђйтђдер: “Бисмиллаџи, безнећ сђйедемез мђњламыз казыел-козат вђл-хљккям мљбђййђнел-фђтава вђл-ђхкям, бисмиллаџи”, яки “Бисмиллђџи, сђййидена Фђлђнеддин, бисмиллаџи”, дию. Алда булган кеше аныћ керњенђ торырга џђм мђќлестђн урын бирергђ хђзерлђнђдер».
Ибне Хђлдун ђйтђдер: «Ќуќи хан уллары, туганнарыныћ уллары, Џулагу хан уллары арасында џђр вакытта фетнђлђр вђ сугышлар вђ Ќуќи улларыныћ Мисырда булган тљрки патшаларына дуслыклары вђ џђр вакытта илче ќибђреп бњлђклђшмђклђре бар иде». 713 (28.IV.1313 – 16.IV.1314) елда Њзбђк хан патша булгач тђбригенђ Мисыр патшаларыннан илче килеп дуслык књп булды, Мисыр патшасы ђл-Мђликен-Насыйрга Тугачи бине Џинду бине Бђкер бине Ќуќи хан кызы Толынбашны Њзбђк хан имамы Борџанеддин вђ татар ђмирлђреннђн бер ќђмђгать белђн Мисырга ќибђреп, казыйлар вђ фђкыйџлар вђ илнећ бљеклђре хозурында 720 (12.II.1320 – 30.I.1321) елда никахлары теркђлде вђ бњген ике вђкил арасында теркђлеп бик зур шљџрђтле кљн булды. Њзбђк хан белђн Иран патшасы солтан Ђбњ Сђгыйдь бине Ходабђндђ арасында дошманлык дђвам итте. Ђбњ Сђгыйдькђ Њзбђк хан тарафыннан ђмир Чупан ќићње сђбђбеннђн нђфрђт бар иде, шул вакытта Њзбђк хан Хорасан љлкђсенећ књп шђџђрлђрен кулына алды, Мђлик Насыйрдан Ђбњ Сђгыйдь вђ Чупанга каршы берлђшњ џђм ярдђмлђшњне талђп итеп, Мђлик Насыйр кабул итсђ дђ, Мисырга Ђбњ Сђгыйдь тарафыннан Итмеш ђл-Мљхђммђди килеп, 722 (20.I.1322 – 9.I.1323) елда солых вђ ислах рђвешендђ ислам кушканын њтђњгђ вђ дин дошманнары белђн ќиџад кылырга дип берлђштелђр. Бу хђбђр Њзбђк ханга барып ќиткђч, Мисыр илчелђренђ бик каты сњзлђр ђйтеп, Мђлик Насыйрны шелтђлђде. Мђлик Насыйр: «Алар безне ислам йолаларын њтђњгђ, бердђмлеккђ љндђделђр, бу исђ рљхсђт ителгђн ђйберлђргђ каршы тњгел вђ шђригать буенча тыелган», дип акланды. Моннан соћ Њзбђк хан вђ Ђбњ Сђгыйдь хан ризалашып солых кылдылар. [Њзбђк хан] Ђбњ Сђгыйдь ханга алган Хорасан шђџђрлђрен кире кайтарып бирде. 741 (27.VI.1340 – 16.VI.1341) елны Сарай шђџђрендђ вафат булды. 718 (5.III.1318 – 21.II.1319) елда Дђрбђнд юлы белђн Азђрбайќанга вђ икенче тапкыр 736 (21.VIII.1335 – 9.VIII.1336) елда Иранга сђфђр кылды. 718 елда Русия хљкемдары Юрий бине Данил ант џђм тђбрик љчен Њзбђк хан хозурына килде.
Аннары улы Тљнбђк хан булды, ђмма ханлык вакыты аз булса кирђк. Аннары туганы ђс-солтан Ќђлаледдин Ђбел-Мозаффар Мђхмњд Ќанибђк хан туганыннан соћ 743 (6.VI.1342 – 25.V.1343) елда Сарайда патша булды, Москва хљкемдары Семен бине Иван вђ Митра ант вђ тђбриккђ килделђр. Зур галим Сђгыйдеддин ђт-Тђфтазани кыскача шђрехне тасниф итеп Ќанибђк ханга бњлђк итте. Кайбер нљсхђлђрендђ «бик диндар, яхшы, гадел, матур йљзле џђм яхшылык телђњче сыйфатка ия иде», дип исеме телгђ алына. Казый Мљхйиддин ђл-Бђрдђгый хосусан Сарай шђџђренђ килеп, мђчеттђ патша Ђшрђф бине Тимурташ бине ЧупанXXIV золымын тђфсиллђп бђйан кылып шикайђт итеп, анда килгђн ќђмђгатьне бљтенлђй елатты. Аннан соћ Ќанибђк хан бљек гаскђр белђн Азђрбайќан мђмлђкђтенђ хђрђкђт итте, Ђшрђфне ќићеп џђм њтереп, мђмлђкђтен алды, вђ халыкка золым кылып аннан тупланган бљтен хђзинђлђрен вђ Ђшрђфнећ улы Тимурташны Сарай шђџђренђ алып кайтты. Бу турыда ошбу фарсы бђетен ђйттелђр:

Дани ки чи кђрд Ђшрђф хђр
У мазлђмђ бурд Ќанибђк зарXXV
.

Тђбриздђ илле мећ гаскђр белђн улы Бђрдибђк ханны калдырды. 758 (25.XII.1336 – 13.XII.1337) елда Сарай шђџђрендђ вафат булды. «Раузатес-сафа»да ђйтелђдер: «Ђшрђф бине Тимурташ патша љлкђне нык кулына алды вђ чиксез золым кылды. Вђ казый Мљхйиддин ђл-Бђрдђгый бу золымныћ књплегеннђн башкалар шикелле Сарайга китте џђм шул љлкђдђ вђгазьлђр белђн мђшгуль булды џђм аны Тђфтазани дигђн зур галимнећ кыскача шђрех иткђн «Мђгани џђм бђйан фђне»нXXVI язган гадел џђм мђрхњм Ќанибђк хан патшаныћ шђриф исеменнђн кылды, вђгазьгђ хан да килде џђм казый ќђнаблары аны Ђшрђф белђн сугышуга этђрде, џђм ул аны ќићде, казыйныћ ишарђсе белђн аны њтерделђр, аныћ башын Тђбризгђ алып бардылар, џђм «Мурагыйан» мђчетенећ ишегенђ элделђр, вђ шљкер сђќдђлђрен урынына ќиткерделђр, вђгъдђлђрен њтђделђр. Патша ике мећ атлы гаскђр белђн Тђбризгђ килде, дђњлђт љендђ кунды, икенче кљнне «Галишаџ» мђчетендђ ќђмђгатькђ намаз кылдырды, аныћ гаскђрлђре юл белђн елгалар арасында урнашты, џичбер кешегђ яран булмады, рђгыйять ханђсенђ атлап керђ алмас иделђр. Патша аныћ ќанын телђде, вђ улы Бђрдибђкне илле мећ атлы гаскђр белђн Тђбриздђ калдырды, Сарай шђџђренђ кайтты, берничђ кљннђн соћ Ќанибђк урдасыннан патша бик каты авырый дигђн хђбђр килде. Шулай итеп, Бђрдибђк ашыга-ашыга анда киткђч, Ахичук аныћ киткђне турында хђбђр алды вђ књпсанлы тљркеме белђн Тђбризгђ килде вђ Ђшрђф патша ђмерендђ булганнар аныћ хезмђтенђ керделђр, вђ хљкњмђт дђрђќђсенђ ќайлашты, вђ золым итњ рђвешендђ адым-адым Ђшрђф патшаныћ артыннан эшен дђвам итте».
Ђбел-Гази хан тарихында ђйтђдер: «Казый Мљхйиддин Ќанибђк ханга ђйтте: «Ђгђр барып Ђшрђфтђн безнећ гаделлегебезне алмасаћ, кыямђт кљнендђ безнећ кулыбыз синећ итђгећдђ», — дип. Бу сњз ханга тђэсир кылып, Ђшрђфне тар-мар итеп мђмлђкђтене кулына алып, Ђшрђфнећ дњрт йљз табухXXVII лал вђ асыл ташлар бар иде, тђмамын гаскђренђ љлђшеп бирде, ќићњ белђн йортына кайтты, заты шђрифендђ бер авыру пђйда булып инде озакка киткђч, мин бу авырудан котылмасмын, дип, улы Бђрдибђкне њз урынына билгелђп куеп, Азђрбайќаннан дђгъвђт итте вђ књп њгет-нђсыйхђтлђр ђйтте. Бђрдибђк килгђнче Хак рђхмђтенђ китеп, Сарайда ќирлђнде. 17 ел патшалык кылды. Аннары улы Бђрдибђк хан атасыныћ вафатыннан соћ Сарай шђџђренђ кайтты. Љч кљн матђмнђн соћ бљтен шаџзадђлђр вђ ђмирлђр Бђрдибђкне хан књтђрделђр.
Ђбел-Гази хан ђйтђдер: «Бђрдибђк хан гаќђп залим табигатьле, бозык вђ начар ниятле кеше иде. Агай-эне вђ карендђш-ыругны куймады, њтерде, ахыр чиктђ патшалыгы ике елга ќитмђде, 762 (11.XI.1360 – 30.X.1361) елда вафат булды. Моннан соћ Саин хан улларыннан патша булырга насыйп булмады, њзбђк халкы эчендђ «Бђрдибђк тђ киселде», — дигђн сњз мђшџњрдер.
760 (3.XII.1358 – 22.XI.1359) елда Русия таифђсе Болгар мђмлђкђтеннђн Ќукутыйн кальгасен алдылар. Шул турыда Болгар ђмире ханга белдереп, Русия хљкемдары Дмитрий бине Кастантыйн вђ туганы хан илчесе хозурына чакырылып мљрафђга булып угрыларны табып биреп кенђ ќђзадан котылдылар. Аннары улы Кульна хан яшь сабый иде, алты ай патшалык исемен књтђрде. Сарай вђ башка ќирлђрдђ сугылган кайбер дирџђмнђре бар, 761 (23.XI.1359 – 10.XI.1360) елда сугылган. Аннары ђтисе ягыннан булган абыйсы Нђњрњзбђк хан бин Ќанибђк хан. Кульна ханны њтереп бер елдан артыграк патша булды, 60, 61, 62 нче еллардагы тђћкђлђре бар. Ђњвђлдђ Ќаек елгасыныћ кљнчыгыш тарафында иде, Ќанибђк улы дип алдап Сарайга килеп хан булды.
Гасырында Русия хљкемдарлары хђзер татар арасына каршылыклык тљште, дђњлђтлђре зђгыйфьлђнде дип бераз баш књтђреп татар хљкњмђтеннђн чыкмак џђвђсенђ тљштелђр вђ килеп телђклђрен белдерделђр. Моны (Нђњрњзбђкне) Хызыр хан њтерде. Аннары аныћ туганы Килдебђк хан булды. Алтмыш ике вђ алтмыш елларында Сарайда сугылган тђћкђлђре бар, бу да Нђњрњзбђк хан шикелле ялганчык, хакыйкатьтђ Ќанибђк улы тњгел дилђр. Ахыр чиктђ аз вакыттан соћ Сарай шђџђрендђ њтерелде. Бату хан улларыннан дђњлђт китеп гайрелђр ќитђкчелек итте.
Бђгъзы ќыентыкларда Казан ханнан соћ аныћ туган абыйсыныћ улы Кунќђк бине Тарбу бине Тукан, аннары Алгу бине Мђћгњ-Тимур хан, аннары туганы Тугрул хан дип зикер ителђ. Бђлки алар Туда-Мђћгњ хан гасырында уртак булып џђм бер-берсенећ эшенђ керешкђннђрдер. Ибнел-Вђрди ђйтђдер: 700 (24.XII.1291 – 11.XII.1292) елда Ќђкђ њз туганы Тђкђ бине Бугнђне њтерде џђм аныћ белђн Тайфур дигђн урынбасары арасында сугыш булды. Тайфур ќићде, аннары Туктагага сыенды вђ Ќђкђ вакыт суздыру љчен Улакка качты, Улакныћ патшасы моны алдады, Тарбу дигђн кальгага алды, аннары њтерде, башын хуќасына ќибђрде, џђм Бугнђнећ мђмлђкђте Туктаганыкына ђверелде. 709 (11.VI.1309 – 30.V.1310) елда Байан бине Кайчы туганы Кђтлђкнећ мђмлђкђтен ќићде вђ моннан соћ Кђтлђкнећ њлње булды, улы Каштимер сыенды, абыйсы Байан аны куды, ђтисенећ мљлкђтен алды џђм Монгатый бине Кайчы дигђн туганын њтерде.
Болар кемнђр булмак кирђк, Ак Урда яки Књк Урда хљкемдарлары тњгел микђн?

II  Саини — Бату ханныћ исеменђ кушылып ђйтелђ торган сњз. Мђгънђсе — кадерле, хљрмђтле, сайланган. Монда Саини дип Бату-хан токымы књздђ тотыла, ягъни Батуидлар (биредђ џђм алга таба И. Миргалиев аћлатмалары).
III  Сњз аћлашылмый.
IV  Ш. Мђрќани џиќри еллар кулланган. Милади укылыш безнећ тарафтан бирелде.
V  Биредђ «дала» мђгънђсендђ.
VI  Бђркђ даласы.
VII  Бату «чаку» вђзенендђ Шабанкарђ лљгатендђ «т.р.ќ » мђгънђсендђдер, ки агач кавындыр, кабыгыннан мљрђббђ њстерелгђн дилђр вђ «Хуббу ђс-сђлатыйни вђ Чыћгызия»дђн бер солтан исемедер, кђза «Фи тибъянин нафигыйн» сђллђмђџуллаџу тђгалђ (Ш. Мђрќани искђрмђсе).
VIII  Монда Мљхђммђд бине Гали бине Мљхђммђд бине Хљсђен Шабанкарђинећ «Мђќма‘у’ль-ансаб» ђсђре књздђ тотылса кирђк.
IX  Сњз аћлашылмый.
X  Чынлыкта Улакчы Сартакныћ улы иде.
XI  Ягъни, Сартакныћ ђтисе ягыннан туган абыйсы.
XII  Бу чыганактан китерелгђн љлешлђр фарсыча бирелгђн. Гарђпчђ џђм фарсыча ђсђрлђрдђн љзеклђрне Мђрќани оригинал телендђ китергђн. Монда безнећ тђрќемђдђ бирелђ.
XIII  «Кушаматлар».
XIV  «Мђћгњ-Тимур хан ђл-Ђгъзам. Ошбу дирџђм 673 (7.VII.1274 – 26.VI.1275) елында Болгарда сугылды. 678 (14.V.1279 – 2.V.1280) елында мљхђррђмдђ њзен даими кљч, бљек шђрђф Аллага тапшырды. Аллаџыга хђмед, Аллаџыдан башка илаџ юк, ул бер, аныћ уртагы юк».
XV  «Туда-Мђћгњ хан ђл-Гадел. 681 (11.IV.1282 – 31.III.1283) елында Сарай шђџђрендђ сугылды. Гыйззђт Аллага џђм аныћ Рђсњленђ». 
XVI   Яки Бђсњр.
XVII  Ягъни, Ш. Мђрќани њзе.
XVIII  Бљек Монгол империясенећ башкаласы.
XIX  Сњз ђтисе ягыннан булган абыйсы турында бара.
XX  «Кояшныћ тууы».
XXI  «Яшерен».
XXII  «Белемнећ ачкычы».
XXIII  «Књзђтњче бњлђге».
XXIV  Чупан патша тњгел, бу вакытта ильханнар дђњлђте таркалган иде инде. Чупан њз кулына Азђрбайќанны тљшергђн вђ идарђ итђ иде.
XXV  Ђшрђф дигђн ишђкнећ ни кылганын бел, ул золымны бетерде Алтын Ќанибђк.
XXVI  Риторика.
XXVII  Сњз аћлашылмый.

Ќњќинећ Шђйбани џђм башка токым оныкларыннан чыккан тљрле патшалар турындагы фасыл

Саин нђселе киселгђннђн соћ Ќњќи ханныћ бишенче улы Шђйбан бине Ќњќи хан улларыннан Ак Урда ханнары нђселеннђн Хызыр хан бине Ибраџим бине Фулад бине Мић-Тимур бине Бадакол бине Ќњќи-Бука бине Баџадир хан бине Шђйбан хан бине Ќњќи хан Нђњрњз бђк ханны њтерње белђн 760 (3.XII.1358 – 22.XI.1359) елдан 762 (11.XI.1360 – 30.X.1361) елгача бљтен Ќњќи олысына патша булды. Болгар вђ Сарайда сугылган тђћкђлђре књп табыла. Аннары аныћ улы Тимур-Хуќа хан булды. Атасын њтереп 762 елда биш ќомга кадђр патша булды.
Бу вакыйга «Ђтисен њтергђн патшалыкка лаек булмас, ђгђр лаек була дисђћ, алты айдан артык тормас» дигђн бђеттђ чагылыш тапты. Мамай мирзаны ќићеп, ђсир итеп, Сарай шђџђреннђн чыгарып њтерделђр. Аннары Урда-Мђлик хан булды, 762 елда суккан тђћкђлђре бар, Сарай вђ Харђзем вђ Гљлестанда. Аннары гадел Мамай хан булды, 763 (31.X.1361 – 20.X.1362) елда Актњбђ вђ Азакта суккан тђћкђлђре бар. Аннары Мљрид хан бине Хызыр хан, 763 елда суккан тђћкђлђре бар. Аннары Мир-Фулад хан, 763-764 (21.X.1362 – 9.X.1363) елларда. Аннары Фулад-Хуќа хан, 765 (10.X.1363 – 27. IX.1364) елда. Аннары Ќанибђк хан, 767 (18.IX.1365 – 6.IX.1366) елда вафаттыр. Аннары, 766 (28. IX.1364 – 17. IX.1365) елдан 772 (26.VII.1370 – 14.VII.1371) елга кадђр, Газиз-Шђех хан. Аннары Фулад-Тимур хан бине Тукан. 768 (7.IX.1366 – 27.VIII.1367) елда сугылган тђћкђсе бар, бер тарафында «Мђрхњм Ќанибђк хан» дип язылган. Аннары Тулунбђк хан. Мамай мирза туганыныћ улыдыр, 773 (15.VII.1371 – 2.VII.1372) елларда тђћкђсе бар. Аннары Гыяседдин Бњлђк хан. Мамай мирза вђзире иде, 770 (16.VIII.1368 – 4.VIII.1369) – 771 (5.VIII.1369 – 25.VII.1370) елларда 787 (12.XII.1385 – 1.XII.1386) кадђр Сарайда вђ Хаќитархан, Харђзем, Урда вђ Маќарда сугылган тђћкђлђре бар.
Бњлђк хан гасырында Мђскђњ хљкемдары Дмитрий бине Иван Донской 780 (30.IV.1378 – 18.IV.1379) елда бљтен Русия хљкемдарлары белђн берлђшеп зур гаскђр ќыеп, Дон елгасы буенда зур сугыш кылып, татар гаскђрене сындырды. Бњлђк ханныћ хуќалык буенча ќаваплы кешесе вђ ќићњче Мамай мирза ошбу бђрелештђ сугыш мђйданыннан качып китеп, Кырымда џђлак булган. Бу заманнан соћ Русия хљкемдарлары ислам хљкњмђтеннђн чыкты. Туктамыш хан гасырында тагын аларны кайтарып итђгать астына кертте.
Аннары Алыбхан Хуќа хан, 775 (23.VI.1373 – 11.VI.1374) тђ. Аннары Чиркђсбђк хан, 776 (12.VI.1374 – 1.VI.1375) елда. Аннары Гыяседдин Агабђк хан, 777 (2.VI.1375 – 20.V.1376) дђ . Аннан соћ Базарчы хан, 779 (10.V.1377 – 29.IV.1378) ел тирђсендђ. Лђкин бу ханнарныћ џђммђсе Ќњќи олысыныћ бљтен ќиренђ хан булмаган, бђгъзысы бер ягына мђлик вђ бђгъзысы мљлкђт љчен њзара низаглар белђн гасабиять хасил итеп, акча суккан булганнар.
Бу ханнар белђн тагын берничђ хан бу мђмлђкђттђ булган татар ханнарыннан саналган булса да, бђгъзылары Болгар ђмирлђре ќљмлђсеннђн, бђгъзысы Ак Урда, вђ бђгъзысы Књк Урда ханнары, вђ бђгъзысы бљтенлђй бу мђмлђкђт ханнарыннан тњгел, алар да биредђ ђйтелергђ мљнасип књрелде: мђсђлђн, солтан Мљхђммђд, ђмир Хђсђн вђ ђмир Габдулла — Болгар ђмирлђреннђн. Вђ Сђйид Ракыйм вђ башкалары Тимур хан бине Исан-Буга хан вђ улы Ильяс-Хуќа ханны Дђште Кыпчак ханнарыннан исђпли иделђр. [Хђлбуки,] алар Чагатай хан улларыннан Кашгар вђ Мавђраэннђџер ханнарыдыр.
Туглук-ТимурXXVIII хан Мавђраэннђџердђ булган ихтиляльгђ бинађн 762 (11.XI.1360 – 30.X.1361) елда Мавђраэннђџергђ килеп, ул якларны кулга алып, улы Ильяс-Хуќаны Сђмђркандта куеп, Тимурны аныћ хезмђтендђ кылды. 764 (21.X.1362 – 9.X.1363) елда вафат булганнан соћ Аксак Тимер Ильяс-Хуќа ханны мђкерле рђвештђ њтереп ул якларны кулына алды. Вђ Мљхђммђд Риза ђфђнде «Сђбгы Сђййар»да Казан хан бине Аргун ханны вђ абыйсыныћ улы Ђбњ Сђгыйдь ханны вђ Каганбђк хан вђ улы Мђхмњд-Хуќа хан вђ Ђбел-Хђер ханнарны Дђште Кыпчак ханнарыннан исђплидер. Бу сњз дђ хаталы. Казан хан вђ Ђбу Сђгыйдь хан џђр икесе Иран патшалары, Сарай, Болгар вђ башка кыпчак шђџђрлђренђ катнашы юк, бђлки [алар] Туктагу хан вђ Њзбђк ханнарныћ Иран шђџђрлђренђ џљќњм кылмакларыннан хђвефтђ торыр иделђрXXIX.
Каганбђк вђ улы вђ Ђбел-Хђер ханнар Ак Урда хљкемдарларыдыр. Гатауллаџ бине Яхъя Нугайзадђ ђфђнде «Хадаикыл-хакаикъ фи зђйлиш-шикак»XXX та ђйтђдер: «...тугыз йљз ќитмеш ел башларында Кафа бђклђр бђгесе Касым пашага бер микъдар капы кулы кушылып Кырым ханы Мљхђммђд КђрђйXXXI хан белђн Казан дигђн ќирдђ дђрья ягына корылган ЂќдђрџаXXXII кальгасенећ якынында, ягъни Хђзђр дићгезе ярында, Кара дићгезгђ аккан бљек елганыћ кырыеннан якынча ике миль микъдары казылса, ике дђрья багланып, сђфинђлђр белђн ул мђмлђкђтлђрне буйсындырып, ќиџанны яулап алган Бљек Искђндђр кеби дђрья-и-золмђткђ кадђр ислам нуры белђн нурландыру мљмкинлеге мђгълњм, Џомаюн патшасы ул имеш.
Чыћгыз хан улларыннан булган солтан Мђхмњд Газан хан гасырында, ислам динен кабул иткђн татар таифђсеннђн књп санлы бер ќђмђгать ул якларга яу белђн барып, ул ќирлђрне ватан иткђн. «Казан татары» Газаннан икђне хата имеш. Газилђр Газан гаскђре џђр вакыт ул якларга гизђр итмђклђ, аларныћ ярдђме белђн кяферлђр якларын буйсындыру кљче бар иде имеш. Газаннар дђњлђтенећ бетњеннђн соћ ул тарафтан килеп, сугыш походлары бетеп, Москоб кяферлђренђ буйсынып калган. Ђлеге халђт Сђлим ханXXXIII заманында ниязнамалђре тыныч ќиџан капуларынаXXXIV килеп, ишарђ ителгђн урын казылып, ике дђрья дулкыннарыныћ берлђшње белђн хасыйл булганда Искђндђранђ ќиџангирлек мљмкин дигђн диюлђре белђн мђшгуль булдылар. Лђкин Мљхђммђд Гђрђй Бђдрай бу хосуста мђкерлек итеп Госмани мђмлђкђтлђренећ чиклђре њз љлкђсенећ артында сузылса, ирекле зур юл ябык булып химая астында булган Мђмлђкђте МђхрњсђXXXV эчендђ калмак, ягъни милек сђхифђсе кђгазьлђргђ кушылу кирђк дип ислам гаскђре сахраи дигђн бер сусыз чњлгђ тљшеп сусызлыктан кљчсез вђ ташланган хђлгђ ђйлђнмеш иде. Ничђ кљннђр бер тамчы су булмыйча иртђнге яфрак-њлђннђр љстендђге чык тамчыларын ќыеп теллђрен сулаталар иде имеш. Гаскђрнећ бары тик яртысы гына котылды, сау-сђламђт кайтты. Мљхђммђд Гђрђй бу начарлыкныћ ќђзасын Дђњлђти МурадиядђXXXVI књреп, ислам патшасыныћ буйсындыруы белђн буйсынган вђ њлем белђн ќђзалау булды».
Казан исеме хосусында ђйткђн сњзе хакыйкатьтђн бик ерак. Татарныћ Газан хан гасырында буйсынмау шарты белђн ислам диненђ керњчелђр Иран мђмлђкђтендђ Илханилар хљкеме астында булганнарыдыр. Бу љлкђбездђ булган татар таифђсе Газан ханныћ олуг бабасы Џулагу хан заманында Бђркђ ханга ияреп мљселман булган иделђр. Илханнар дђњлђте патшалары бу мђмлђкђткђ яу кылу торып торсын, Бђркђ хан, Мђћгњ-Тимур хан, Туктагу хан, Њзбђк хан вђ Ќаныбђк ханнарныћ орышлары белђн тар-мар ителгђн, ќићелгђн вђ зарар књргђн иделђр. Болгар патшалары вђ Ќуќи хан олысында булган татар ханнары њзлђре књп газават вђ ќиџад вазифасын яхшы гына башкарулары белђн «Мљмтаз ђл-Коръђн»XXXVII иделђр. Мондый адландыру рђвешен алардан алса дљреслеккђ каршы булса да бу кадђр мљнђсђбђтсез булмас иде. Аллаџы дљресен белер.


XXVIII Кутлук-Тимур булса кирђк.
XXIX Чыћгыз хан улы Чагатай хан улларыннан Юныс хан бине Увђес хан бине Шергали бине Мљхђммђд ханныћ заманында туганы Исан Бога хан аны ђсир итеп Сђмђркандта булган мирза Улугбђккђ ќибђрделђр, ул Хорасанга атасы Шаџрух мирзага ќибђрде, ул аны Гыйрак тарафына ќибђрде, гыйлемнђрне тђхсыйль иткђннђн соћ Тимур улларыннан солтан Ђбњ Сђгыйдь мирза Карабагъ сђфђрен ниятлђгђндђ хђзерлек белђн гаскђр вђ патша ђсбабына булышып, Моголистан тарафында туганы Исан Буга ханны яклау љчен шунда хан итеп куйды, вђ лђкин шарт итте: без бђйсез џђм мотлак ихтыярлы патша Аксак Тимер уллары безнећ гамил гамђштђлђремез дип фђхр вђ дђгъва итмђслекне, нитђкем бу заманга кадђр Тимур вђ Чыћгыз улларыннан бер шђхесне патша вђ хан исемендђ кылып хљтбђ вђ акчаны алар исемендђ итеп, алар патша монлар анлар тарафыннан наип вђ гамђштђ исемендђ булыр иделђр. Бу дђстњрне ошбу вакыйгада солтан Ђбњ Сђгыйдь мирза бетерде, Аллаџыныћ сђламе булсын (Ш. Мђрќани искђрмђсе).
XXX «Низагтан соћ хакыйкатьлђр бакчасы».
XXXI Гђрђй.
XXXII Ђстерхан.
XXXIII Госманлы солтаны.
XXXIV Госманлы дђњлђте капкаларына, сараена.
XXXV Аллаџы тарафыннан сакланган мђмлђкђт, ягъни Госманлы дђњлђте.
XXXVI Госманлы дђњлђтендђ.
XXXVII Коръђн батырлары.

РусханиXXXVIII патшалар турында фасыл

Русхан улларыннан књп затлар Сарайда хан булганлыкларыннан бу фасыл язылырга мљнасип књрелде. Аларныћ беренчесе Русхан бине Бадакол бине Туккол-Хуќа бине Кљнќђк бине Сариќђ бине Њз-Тимур бине Тукай-Тимур бине Ќњќи хан нђсђбе Ђбел-Гази хан белђн бђйан кылды. «Сђбгы сђййар»дђнXXXIX тагын шулай аћлашыла. Ђмма бђгъзылђр Русхан бине ЌимтайXL бине Ђбисан бине Сашыйбуга бине Баян бине Књбенче бине Сартак бине Урда бине Ќњќи хан дидер. Дљресен Аллаџы белер, њкенђсем килмидер, ул да болай гына ђйтелгђн сњз булса кирђк, Ак Урда хакиме иде. 763 (31.X.1361 – 20.X.1362) елдан 781 (19.IV.1379 – 6.IV.1380) елга кадђр бљтен олыска хан булып торган.
Аннары улы Туктагу хан булды. Аннары туганы Тимур-Мђлик хан булды. Аннан соћ туганы Куерќык хан, 797 (27.X.1394 – 15.X.1395) елдан 799 (5.X.1396 – 23.IX.1397) елга кадђр, вђ шул елны Русия хљкемдары Василий бине Дмитрий Казанга керде, Туктамыш ханнан соћ булган заман эчендђ. Аннары абыйсыныћ улы Тимур-Котлыг хан бине Тимур-Мђлик хан. Аннары туганы Бикбулат хан 797 елдан 802 (3.IX.1399 – 21.VIII.1400) елгача, вђ шул елны вафат булды.
Татар теле, уйгыр калђме белђн язган бер ярлыгы турында язарга мљнасип књрелде:
«Тимур-Котлыг сњзем.
Ућ кул, сул кулныћ угланнарына аћлату. Идегњ башлык, мећ, йљз, ун бђклђренђ. Ике эчке кђнтлђргђ, казый — мљфтилђргђ, мљшаих суфиларга, диван битикчелђргђ, тамгачы-тартакчыларга, йорт эшлђнче, юллар ачучыларга, букавыл-туктауларга, ямчы-шусунчылар, кошчы-барсычыларга, кђмђче-књпер кичилђргђ, базарда торганнарга, бу ярлык тота торган Мљхђммђднећ њябкђгђXLI аталарыны борынгы кичкђн Саен хан чагындан бире бер ярлык раст тарханлык юсыны ќаерып атасы Хаќи Бђйрам Хуќаны безнећ хан агаларыбыз сљюрган тархан кылган ќиргђ син аћлата њтенде ирсђ њтелен юп књреп Мљхђммђд безнећ сљюрган булып, тархан булып торсын дигђнебез, бу кљннђн Йђмкђр вђ Кырым берлђ кырык ќиренећ тарханы Судат атлык кђнденећ янында борынгы заманнан бирле мљтђхаттыр тархан булган ундинчы кыласы белђ мђшџњр булган кыласы шђркабђлђ юсуны ќаир сулары белђн Мљхђммђднећ угланнары Инки хаќи Мљхђммђд вђ Мђхмњдне азат вђ тархан булсын, боларныћ ќир-сулары, баг-багчалары, хаммам-тегермђннђргђ, тђсаррыф кыла торган ќирлђргђ борындан калган асадларга бђсђ колларга сабанчы-уртакчыларга кем ирсђ књч уга тђкирмђсњн, юлсыз ќирдђгелђрне тартып алмасыннар, болар тамгасы ићинчи њскњ булгурды амбар малы, идђр хакы, табанлык кысмђт кубур ясагы, калак, мњсђммђ, салыг, буруч, харђќ алмасыннар, барыр-килере дђ, керер-чыгары да Кырымдагы бара каю матурлек ирсђ алуры да сатары да тамга-тырнак алмасын, тархан-табанлык юл хакы карауллык телђмђсеннђр, утыр-коралларын аулак тотмасын, кунак тљшермђсеннђр, сул гулуфђ телђмђсен, каю матурлык, зђхмђт вђ михнђт вђ гаваризатлардин мљсђввђн вђ мђхрус булсыннар, инќ туруб тынычлык белђ шам вђ сђбах ђњкате шђрифлђре дђ бергђ безнећ оруг-оругумуска алкыш итђ торсын дип торырга алтун нишанлык ярлык бирелде.
Тарих 800 (24.IX.1397 – 12.IX.1398) дђ, барс елы, шђгъбан аеныћ 6 нчы кљнендђ.
Њз суыныћ кђнарында, Мучуранда ирердђ бителде»XLII.
Аннары аныћ туганы Шадибђк хан булды, 803 (22.VIII.1400 – 10.VIII.1401) елдан 810 (8.VI.1407 – 26.V.1408) елга чаклы Болгарда вђ башка ќирлђрдђ. Аннары туганыныћ улы Фулад-Тимур хан бине Тимур-Котлыг хан, 810 нчы елдан 814 (25.IV.1411 – 12.IV.1412) елга кадђр Болгарда сугылган тђћкђлђре бар, вђ 810 нчы елда Кырымда иде. Аннары аныћ туганы Тимур хан 813 (6.V.1410 – 24.IV.1411) елдан 815 (13.IV.1412 – 2.IV.1413) елгача, Болгарда сугылган књп кенђ тђћкђлђре бар, 816 (3.IV.1413 – 22.III.1414) елда вафат булды.
Куерќык хан вђ аннан соћ Рус хан улларыннан булган ханнар Туктамыш хан заман беткђннђн соћ Идегњ мирза вђ уллары ярдђме белђн тђхеткђ утырып, хљтбђ вђ акча исемнђрендђ булып, дђњлђт эшлђре мирзалар кулында булуына разый була иделђр. Тимур хан, њз чиратында, Идегњ мирзага буйсынмыйча: «Мин итђгатьле сарык тњгел, ничек итђгатьле булыйм, бау белђн тартылып баручы њгез булыйм» — диде. Араларында фетнђ вђ низаг кубып, сугышлар булды. Икесе дђ хђрап булды. Тимур хан љлфђт батырлык вђ књђт вђ нђзек аћлаучан вђ гыйлем белђн куандырылган булуына књрсђтђ торган хђллђре вђ фигыллђре бар иде. Идегњ мирзага ихтыяр тезгеннђрен бирмђгђнлегеннђн вђ улларыныћ матур исемнђреннђн файдаланганы аћлашыладыр. Аннары ђтисенећ абыйсыныћ улы Борак хан бин Куерчык хан казакъ ханнарыныћ бабасыдыр. Аннары аныћ улы Дђрвиш хан. Аннан соћ улы Чђкрђ хан, 817 (23.III.1414 – 12.III.1415) елда шђџри Болгар, Олуг Урда вђ Хаќитарханда сугылган тђћкђлђре бар.
Аннары бабасыныћ абыйсыныћ оныгы Мљхђммђд хан бине Тимур хан бине Тимур-Котлык хан ђл-Кђбир. Олуг Мљхђммђд хан исеме белђн танылгандыр. 822 (18.II.1419 – 16.I.1420) елда Сарайда патша булып Саини тђхетендђ утырды, вђ 839 (27.VII.1435 – 15.VII.1436) елдан соћ Сарайдан куылган гасырында 835 (9.IX.1431 – 27.VIII.1432) елда Русия хљкемдары Василий бине Дмитрий вафат булгач, улы Василий кече булуы сђбђпле абыйсы Юрий бине Дмитрий њзе хљкемдар булырга ниятлђп, низаглашып џђр икесе Сарайга Олуг Мљхђммђд хозурына килгђннђр, вђ риваять буенча урынына улы Дмитрий тђхетнећ варисы булмак кирђк ысуллары булса да, Кайсари Руми сулђлђсеннђн булган Василий София улын Византия тарафдарлары дђгъвасы белђн зарури рђвештђ Дмитрий хљкемдарлыгы кире кагылды вђ Василий максатына иреште. Мљхђммђд хан ђл-Кђбир Василийны хљкемдар кылып њзеннђн илче кушып, ул Мђскђњгђ килеп ханныћ бу хосустагы карарын укып Василийны Мђскђњ тђхетенђ утыртты. Русия халкы Урда ханнарына џђрвакыт хђраќларны вакытында тапшырачакларын вђгъдђ итеп теркђп куйдылар.
Аннары аныћ туганы — Мљхђммђд хан ђс-Сагыйр исеме белђн танылгандыр. Ак Урда хљкемдары Ядкђр хан бин Тимур-Шђех хан ђш-Шђйбани ярдђме белђн патшаныћ йорты Сарайга џљќњм кылып, агасы Мљхђммђд хан ђл-Кђбирне ќићеп, аннары 839 (27.VII.1435 – 15.VII.1436) елда Сарайдан куып 877 (8.VI.1472 – 28.V.1473) елгача Сарайда њзе хан булды.
Аннары улы кече Ђхмђд хан булды. Аксак Тимер улларыннан Хорасан патшасы Солтан Хљсђен мирза бине Байкураныћ њзенећ кызы Бикђй Бикђмне кияњгђ биреп 9 улы булган. 877 нче елда Русия мђмлђкђтенђ барып ђл-ЯксинXLIII кальгасенђ џљќњм кылса да, бер тарафтан руслар књп гаскђр белђн каршы килеп, вђ бер тарафтан Хан Кирмђн хљкемдарыXLIV Даниял бине Касыйм хан, вђ бер тарафтан туганы Мортаза килгђненнђн хђбђр алып, Мортаза вђ Даниялларныћ патша йорты Сарайга џљќњм кылмакларыннан куркып кире кайтты.
Аннары улы Сђйид-Ђхмђд хан туганнарыныћ низаглашуларыннан тыныч була алмады. Ђхмђд ханны Себер ханы Апак хан бин Мђхмњд хан 889 (30.I.1484 – 17.I.1485) елда џљќњм кылып њтерде.
Аннары улы Сђйид-Мљхђммђд хан булды. Аннан соћ абыйсы шейх Ђхмђд хан бине Кечек Ђхмђд хан. Бу хан шђџри Сарайда булган татар ханнарыныћ соћгысыдыр. Аннан соћ Сарайда булган татар дђњлђте бљтенлђй таралып, патша йортлары бљтенлђй харап булды. Ђлеге Ђхмђд хан Русия хљкемдары Иван III заманында Мђскђњгђ илче ќибђреп, хат белђн ел саен тапшырылган ќизьялђрнеXLV сорады. Ђлеге хљкемдар њќђтлек белђн хатны атып ташлап, аягы белђн таптап, илчелђрне њтереп, фђкать берсен кайтарып ќибђрде. Моннан соћ хан гаскђре белђн ђлеге хљкемдарны тђрбия бирмђк љчен Русия мђмлђкђтенђ џљќњм кылып йортлары эченђ кереп, талап, њтереп ђсиргђ алу белђн Угра елгасына барып ќитте. Аллаџыныћ хљкемедер ки, шунда Русия халкы књп ќыелып, зур сугыш булып, хан гаскђре ќићелеп, њзе руслар кулына тљшеп, качып китеп котылса да, артыннан ќитеп тотып њтереп Сарай дђњлђте бљтенлђй инкыйраз булып татар дђњлђте 3 шљџбђгђ бњленде. Берсе Казанда, берсе Хаќитарханда, вђ берсе Кырымда калды. Вђ бу 908 (7.VII.1502 – 25.VI.1503) елда булды.
Рус хан улларыннан булган ханнар Тимур-Котлык ханнан бирле Туктамыш хан уллары белђн аралашып килде. Вђ лђкин без икесен аерып, моныћ турында фасыл китердек. Русия мђмлђкђтендђ булган хљкемдарлар џђммђсе 620 (4.II.1223 – 23.I.1224) елдан ошбу вакыттка кадђр Сарайда булган татар ханнарына буйсынып, вђ дђњлђтлђре Сарай мђмлђкђтеннђн исђплђнгђн бер љлеш булып торган иде. Сарай ханнарына итђгать вђ тњбђнчелек белђн ќизъия вђ хараќ бирњдђ вђ коллыкта иделђр. Сарай ханы тарафыннан бер мђсьђлђ белђн берсе килгђндђ, аны Мђскђњ хљкемдары юлныћ бер љлешен ќђляњлђп каршы алырга чыгар иде.

XXXVIII Сњз Ырыс хан турында бара.
XXXIX «Ќиде планета».
XL Чимтай.
XLI В. В. Радлов «љбђгђ» дип укыган џђм «предки» дип тђрќемђ иткђн (кара: Радлов В. Ярлыки Токтамыша и Темир-Кутлуга // Записки восточного отделения Императорского русского археологического общества. – 1888. – Т. 3. – С. 21).
XLII Бу ярлык оригинал телендђ бирелђ (чагыштырыр љчен кара: Радлов В. Ярлыки Токтамыша и Темир-Кутлуга // Записки восточного отделения Императорского русского археологического общества. – 1888. – Т. 3. – С. 1-40; Тарханные ярлыки Тохтамыша, Тимур-Кутлука и Саадет-Гирея с введением, переписью, переводом и примечаниями, изданные И. Березиным. – Казань, 1851. – 56 с.).
XLIII Сњз аћлашылмый.
XLIV Касыйм хан.
XLV Мљселман булмаганнардан ќыелган салым.


Туктамыши патшалар хакындагы фасыл

Беренчесе — Насыйреддин Туктамыш Баџадир хан бине Туйхуќа бине Туккол-Хуќа бине Кљнќђк бине Сарыйќђ бине Њз-Тимур бине Тукай-Тимур бине Ќуќи хан. Туктамыш хан нђселен кайберђњлђр телгђ алдылар, Туктамыш хан бине Туйхуќа бине Ќимтай бине Ђбисан. Моћа карап Урда бин Ќуќи хан улларыннан буладыр. Аллаџы ђгълђм.
Туктамыш хан татар ханнарыныћ бљек, куђтле вђ танылганнарыннандыр. 778 (21.V.1376 – 9.V.1377) елда Сыгнакны алып Ак Урда хљкемдары булды вђ Насыйреддин Баџадир хан исеме њзенђ кушамат итеп бирелде. Ибне Гарђбшаџ 771 (5.VIII.1369 – 25.VII.1370) елда Мавђраэннђџер хљкемдары ђмир Хљсђен бине Фулад бине Кызгын ђт-Тљркине Тимур њтергђннђн соћ Туктамыш ханныћ ачуы килеп Тимур белђн Сыгнак вђ Утрар якларында сугышты, ди, Аллаџы ђгълђм. Моннан соћ Русханныћ вафатыннан соћ аныћ улларыныћ кулыннан Тимур-Мђлик гасырында, Тимур ярдђме белђн ќићеп бљтен Ќуќи олысына патша булып Сарай шђџђрендђ тђхеткђ утырды. 782 (7.IV.1380 – 27.III.1381) елда акча суга башлады, бик џиммђтле, батыр, яхшы ќитђкче патша иде.
Азђрбайќанга сђфђр кылып Тђбриз вђ аныћ тирђсен кулына алып галимнђреннђн Камаледдин ђт-Тђбризине Сарайга алып кайтты. Русия таифђсен ќићеп бљтенесен татарга буйсындырды, вђ Тимурныћ йљреш вакытында Сђмђркандны барып алды. Моннан соћ Туктамыш ханныћ ђмирлђреннђн берсе, коћгырат кабилђсеннђн Идегњ мирза исемле заттан бђгъзы сђбђплђр белђн рђнќегђнен хђтеренђ тљшереп аны тђрбиялђњ максатыннан эчендђ саклап калса да, бер кљнне дуслык мђќлесендђ вђ кђефле вакытта иде: «Бер кљнне сића џђм мића гаделсезлек кылып вђ ризык тулы љстђллђрдђн ураза белђн сине икенче якка борды, вђ бакый тормышка караган књзећне фанилык тљше белђн тутырды», — дип. Идегњ хата кылып ђйтте: «Якла, ђй мђњлђбез хакан, њзећђ хыянђт итмђгђн колыћны нђфрђт итњдђн...» — дип, ханны бер вакыт адаштырып, хаќђтен њтђргђ дип чыгып китеп, бер яхшы атка атланып качып, Тимур хозурына барды.
Аны Туктамыш хан мђмлђкђтенђ килергђ котыртып, Тимур бик тиз ђзерлђнеп Бђркђ ќирен алырга ниятлђп, гаскђрнећ алдында булганда Туктамышныћ ућ як ђмирлђрендђ бер ђмирнећ икенче бер ђмиреннђн њч алу телђге белђн аерылу талђбе књрсђтеп, Туктамыш аћа ђзер дошман килгђндђ аныћ вакыты тњгел дисђ дђ, ђлеге ђмир њз дигђнендђ нык торып, њз кабилђсеннђн булган кавеме белђн бергђ аерылып китеп, Идегњ белђн бу ђмир кирђк булганда Туктамышныћ канатын сындырдылар, шуныћ белђн Туктамыш Тимур белђн бер сугыш кылды, шул ук вакытта андыйны књрмђмеш иде, дилђр, лђкин ахырында ќићелеп качып Лђџестан мђмлђкђтенђ керде. Хђзер дђ ул мђмлђкђттђ калган иске мљселманнар Туктамыш хан гаскђреннђн аерылып калган татарлардыр. Бу хђл 793 (9.XII.1390 – 28.XI.1391) елында булды.
Идегњ мирза Тимурны алдап њтеп качып калды. Тимурны алдап ул туганнарыныћ бере бу, икенчесе шђех Вђлиеддин Габдеррахман бине Хђлдун ђл-Мђгъриби ђл-Мђлики ђл-Казый. Тимур бу мђмлђкђтне талап, њтереп, ђсирлђр алып, утта яндырып, бљтенлђй харап итеп татар дђњлђтен бљтенлђй кљчсезлђндереп зур тђфрика вђ ихтилаф булды. Моннан соћ Идегњ мирза кавем, кабилђ, ил вђ књрше кабилђлђрне берлђштереп, гаскђр ясап, Рус хан улларыннан булган Тимур-Котлыг хан бине Тимур-Мђлик ханны патша итеп Туктамыш хан белђн сугыш кылып џђрвакыт ќићелеп уналтынчы тапкыр булган сугыштан соћ ќићде вђ бљтенлђй исеме югалып, хђбђр љзелеп Туктамышны эзлђтсђ дђ, таба алмый, вђ њлек вђ терек икђнен белми ике ел њтеп тљшенелгђн њлеменнђн соћ Туктамыш ханныћ тыныч вђ гафлђт вакытында бер џљќњм белђн басып њтерњ белђн бљтен мђмлђкђтен њз карамагына кертеп, ханнарына бары тик исем, хљтбђ, акча вђ бер микъдар вазифалары булыр иде. Тимур хан кљннђренђ кадђр шул хђл дђвам итте, вђ Туктамыш хан вафаты 798 (16.X.1395 – 4.X.1396) елында булды.
Туктамыш ханныћ Лђџестан хљкемдары Ягайлага татар теле уйгыр язуы белђн язган ярлыгы будыр:
«Туктамыш сњзем Ягайлага.
Олуг урынга утырган ђркаин аћалату Кутлу Бага Хђсђн башлы илчелђр ђйтњйњк ђрдисен тагы келчинећне бизђ ђйтић ђрди борынгы ел Бикбулат Хуќа, Мђдин башлы берничђ угъланнар Бђхеш, Тотачак Бирде, Дауд башлы бђклђр Идегњ атлы кешене Тимиргђ алдырдин чыгарып имешлђр. Ул тил берлђн килде ђрде, аларныћ ала књћел белђ тил итеп илгари кыйганы дагылганда аћлап егылып санчышмага торганда ул яман кешелђр борын тиркђннђн ил тартып ул эш тагы ул чаклы булган ирде, ул ирде Тђћре безне ярлыкап дошманлык кылган Бикбулат хуќа, Мђдин Бикши, Турдучак Бирде, Давуд башлы угъланнар бђклђрне мунганалды имди. Бу аркану аћлату Хђсђн Тулу хуќа башлы илчелђрне ийитњк иде, тагы булса безгђ бакар иллђрне ќыпкышлар белђ чыгарып барган илчелђргђ биргел, хђзинђгђ тикњрсеннђр бђсђ борынгы йусунче базарган уртакларыныћ тагы йљрешсњнлђр, Олуг Улусныћ турусынга тагы яхшысы ул булгай дип алтун нишанлык йарлык туттук.
Тагу ел, тарих 795 (17.XI.1392 – 5.XI.1393) тђ, рђќђп аеныћ сигизенки дђ.
Урдудан аруда битиклђдемеш»XLVI.
Туктамыш ханныћ сигез улы: Ќђлаледдин, Ќђббар-Бирде, Кибђк, Кђрим-Бирде, Искђндђр, ђбњ Сђгыйть, Кљчек, Кадыйр-Бирде, Туккол-ХуќаXLVII исемледерлђр. Аннары улы Ќђлаледдин хан булды. Туктамыш уллары аталары вакыйгасыннан соћ џђрбере аптырап, ватаннарын ташлап, тирђ-якка таралдылар. Ќђлаледдин Русия мђмлђкђтенђ качкан иде. Идегњ мирза белђн Тимур хан арасында фетнђ купкач, Туктамыш хан уллары форсаттан файдаланып баш књтђреп, мирас мљлкђтлђрен талђп итеп, Ќђлаледдин хан 815 (13.IV.1412 – 2.IV.1413) елдан башлап ундњрт ай патша булды.
Аннары туганы Кђрим-Бирде хан булды. Биш ай патшалыгыннан соћ аны туганы Ќђббар-Бирде њтерде. Аннары туганы Ќђббар-Бирде хан булды. Аннары туганы Кибђк хан булды, 827 (5.XII.1423 – 22.XI.1424) елларда булгандыр. Русия мђмлђкђтендђ иде. Аннары туганы Кадыйр-Бирде хан булды. Кырым, Болгар џђм башка кайбер љлкђлђрдђ хљкемдарлык итте. Шђџри Болгар вђ Кырымда сугылган тђнкђлђре бар. «Идел тућса кем кичмђс, Идегњ булса кем китмђс» — дигђн сњз моныћ мђкаледер. Кырым ханнары Туктамыш ханныћ туганы Тњлђк-Тимур улларыннандыр.

XLVI Бу ярлык оригинал телендђ бирелђ (чагыштырыр љчен кара: Радлов В. Ярлыки Токтамыша и Темир-Кутлуга // Записки восточного отделения Императорского русского археологического общества. – 1888. – Т. 3. – С. 1-40; Тарханные ярлыки Тохтамыша, Тимур-Кутлука и Саадет-Гирея с введением, переписью, переводом и примечаниями, изданные И. Березиным. – Казань, 1851. – 56 с.).
XLVII Документта шулай. Туктамышныћ уллары арасында Туккол-Хуќа исемлесе юк. Монда Ш. Мђрќани бђлки Туктамышныћ нђселен билгелђр љчен бабалары арасында саналган Туккол-Хуќаны китергђндер.

СЊЗЛЕК:
Адландыру — исем бирњ.
Александр ђн-Нифи — Александр Невский.
Аллаџы ђгълђм — Аллаџы яхшырак белђ.
Багланып — берлђшеп.
Базарган — сђњдђгђрлђр.
Бинађн — таянып.
Бителде — язылды.
Битиклђдемеш — яздык.
Биш ќомга кадђр — биш атна.
Вђзенендђ — њлчђмендђ.
Гад(е)л — гаделлек.
Газилђр — сугышчылар.
Гайрелђр — башкалар.
Гаќђместан — Иран.
Гамил — мђэмњр, берсенећ буйсынуында булган.
Гасабиять хасил итеп — тњземсезлек кылып.
Гыйззђт — олылау.
Дагылганда — таралганда.
Дад — гаделлек.
Дђгъвђт итте — чакырды.
Дђрья — дићгез.
Дђстњрне — канунны.
Ќаир — аккан.
Ќиџангирлек — ќиџанны њз кулыћа алу.
Зате шђрифедђ — њзендђ, гђњдђсендђ.
Иртидад — диннђн кайту.
Ислах — тљзђтњ.
Итагать астына кертте — буйсындырды.
Ихсан — яхшылык.
Ихтилалга — буталчыкка.
Ихтилаф — аерма.
Йљреш — поход.
Казыел-козат — казыйларныћ казыйсы.
Кайсари Руми сулђлђсеннђн — Византия патшалары нђселеннђн.
Капы кулы — сакчысы.
Кђнарында — кырында.
Куланч гыйллђте — каты эч авыртуы.
Куркан — хан нђселеннђн берсенђ љйлђнгђн кеше. Хан кияве.
Кустантинияга — Константинополь, хђзерге Истанбул.
Лал — рубин.
Лђџестан — Польша.
Мђлик — патша.
Монлар анлар — болар алар.
Мљлкђт — хакимият.
Мљнасип — ућай.
Мљрафђга — суд, мђхкђмђ.
Мљрђббђ — кайнатма.
Мљшђррђф булдылар — шђрђфлђнделђр.
Наип — урынбасар.
Нитђкем — хђлбуки.
Нишанлык — тамгалык.
Ниязнамђ — ялвару хаты.
Нугай таифђсе — нугай халкы.
Нукай — Нугай.
Рђгыйять — кара халык, гади халык.
Рђсњлњлла — Мљхђммђд пђйгамбђр.
Сђйидемез — Мљхђммђд пђйгамбђр нђселеннђн булган кеше.
Сђфинђлђр — кораблар.
Та — озак вакытны белдерњ.
Таифђ — тљркем.
Тасниф итеп — классификациялђп, сыйныф-бњлеклђргђ бњлеп.
Тђкирмђсњн — тимђсен.
Тђсаррыф — књрсђтмђ бирњ, идарђ итњ.
Тђфрика — бњлњ, таркату.
Тљшенелгђн — фаразланган.
Фасыл — бњлек.
Халђт — хђл.
Хан хозурына — хан каршына.
Ханђ — љй.
Хђраќ — салым.
Џђвђс — телђк.
Џидаят — туры юл.
Шђрех — аћлатма.
Шђриф — хљрмђтле.
Шљџбђ — бњлек.
Яран — якын.

Текстны басмага
тарих фђннђре кандидаты
Илнур Миргалиев,
Альберт Исмђгыйлев
ђзерлђделђр