2008 1

Тарихи ядкарьлђребезне барлап

Ђбелгазый Баџадир хан. Шђќђрђи тљрек / Тљз. М. Ђхмђтќанов, Ђ. Сабирова. – Казан, 2007. – 271 б.
Ђбелгазый ханныћ «Шђќђрђи тљрек» (Тљркилђрнећ шђќђрђсе) исемле хезмђте фђн дљньясында X
VIII йљздђн билгеле булса да, бњгенге татар укучысына њз телендђ бик њк таныш ђсђр тњгел.
Ђбелгазый Баџадир хан (1603-1663) њз заманыныћ ић укымышлы шђхеслђреннђн саналырга мљмкин. Аныћ «Шђќђрђи тљрек» ђсђре књп кенђ тарихи фактларны ачыкларга мљмкинлек бирђ. Мђсђлђн, татар кабилђлђренећ кайдан килеп чыкканлыгы, аларныћ Х-ХI гасырлардан килгђн тарихлары турында. Кайбер кабилђ атамаларын хђзерге вакытта да татар шђќђрђлђрендђ очратып була. Китапта Алтын Урда тарихы, Нугай Урдасы оешуы хакында бай информация теркђлгђн. Гомумђн, бу ђсђр — Њзђк Азия џђм Кљнчыгыш Ауропа халыкларыныћ, шул исђптђн татарларныћ да этник тарихына уникаль мђгълњмат ќиткерђ торган чыганак.
Ђбелгазый Баџадир хан њз заманасыныћ тарихи-гыйльми љлкђсенећ артта калуына борчыла. Аныћча, вакыйгаларны, килешњлђрне, дђњлђт џђм хакимият эшчђнлеген барлау мљџим, чљнки килђсе буыннар њткђн турындагы мђгълњматны шундый язмалардан алачак. Моннан башка, џђрбер кеше њзенећ кардђшлеген белњ љчен шђќђрђсен саклап калырга тиеш.
Югарыда телгђ алынган китапныћ кереш мђкалђсендђ М. И. Ђхмђтќанов бњгенге татар укучысыныћ мондый басмага ихтыяќы булуын ассызыклап ђйтђ. М. Ђхмђтќанов џђм Ђ. Сабирова тарафыннан «Шђќђрђи тљрек»нећ татар телендђге яћа басмасы хђзерлђнгђндђ асыл текст итеп Г. Фђезхановныћ«Тарихы шђќђрђи тљрек» (1891) басмасы алынган. Моннан башка, китапны тљзњчелђр 1906 елда Казанда чыккан «Шђќђрђи тљрек»нећ Г. С. Саблуков тарафыннан башкарылган рус теленђ тђрќемђсен џђм 1992 елда Ташкентта њзбђк телендђ дљнья књргђн басмасын да файдаланганнар. Тљзњчелђр Г. Фђезханов басмасындагы тел кытыршылыкларын џђм техник хаталарны тљзђтњ, текстта очраган кеше исемнђренећ язылышын унификациялђњ буенча зур эш башкарганнар.
Бу хезмђт тарихчы, филолог, фольклорчы, этнографлар џђм башка фђн вђкиллђре тарафыннан, џичшиксез, тђкъдир ителђчђк. Телгђ алынган китап кић катлау укучы љчен дђ кызыклы булыр.


Гљлнара Зђйниева,
филология фђннђре кандидаты