2003 1/2

Атка мђхђббђт

«Гасырлар авазы» журналыныћ, 2002 елгы 1/2 саннарында «Гореф-гадђтлђр. Физкультура џђм спорт» исемле яћа рубрика астында басылып чыккан материаллар белђн танышу минем љчен бик кызыклы булды. Барыннан да бигрђк мића Норлат районы администрациясе башлыгы Фатих Сибагатуллинныћ чыгышы ошады. Њз чыгышында ул ат спортчылары ирешкђн ућышлар турында сљйлђде. Лђкин, аны укыгач минем бер соравым туды: дљнья књлђмендђ атаклы жокей Николай Нђсибовныц исеме мђкалђдђ «Караќан» дип бирелгђн. Хата тњгелме бу?

Фариз Галиуллин,
ветеран-педагог
Татарстан Республикасы Буа районыныћ Татар Буасы авылы

 Совет џђм Россия спортчылары арасында халыкара категорияле жокей Караќан Нђсибов књренекле урын тота. Ат спортында ул моћарчы булмаган нђтиќђлђргђ иреште — њзенећ легендар «Анилин»ында љч тапкыр Европа призын отты, Вашингтон џипподромында призлы урын алды, Парижда зур ќићњ яулады. Хезмђт Кызыл Байрагы ордены кавалеры Нђсибов АКШ џипподромында 88 тапкыр чыгыш ясады. Хђзер аныћ бњлмђсе илебездђ ат спорты њсешенећ триумфын чагылдырган њзенчђлекле бер музейны хђтерлђтђ.

...Илебезнећ њзђк џипподромында ђле генђ халыкара ярышлар тђмамланган иде. Димђк, Караќан Нђсибовныћ Мђскђњдђ булуы ихтимал. Чыннан да, ул бирегђ Краснодар љлкђсенећ «Восход» ат заводыннан команда алып килгђн булып чыкты. Њзенећ тљп фатиры Мђскђњдђ булса да, Нђсибов шул завод базасында яћадан-яћа чемпионнар ђзерли икђн. Ат спорты остасын эзлђвемне белгђч, џипподромда:

— Ђнђ ич аныћ улы — Миша, — диделђр, џђм озын гына буйлы, спортча киенгђн егеткђ књрсђттелђр.

Шулай итеп, Нђсибовлар гаилђсе белђн Миша аша таныштым. Ул физкультура институтында укый. Разрядлы волейболчы, сећлесе Алла — мђдђният институты студенты. Гаилђнећ ић нђни ђгъзасы - 4 яшьлек Ирина - фигуралы шууга гашыйк.

Беренче књрњгђ Караќан Нђсибовичны исеме дљньяга гљрлђгђн жокей димђссећ. Ђмма иялђшђ башлагач та ул књз алдында њсеп китђ сыман. Каршыћда киноларда, газета битлђрендђ еш књренгђн кыю џђм ќитез ат спорты остасы образы калка...

Ђћгђмђне традицион сораудан башлап ќибђрдек.

Спорттагы тђњге адымнарыгыз турында берничђ сњз ђйтсђгез иде?

Мин бик яшьтђн ђти-ђнисез калдым. «Кулар» ат заводында малай чагында ук конюшняда олыларга ярдђм итеп йљри идем. Књрђсез, язмыш мине бала чактан атларга якын иткђн. Конюшняда йљргђндђ њк инде жокей џљнђре турында хыялландым. Ђ 1944 елда, атлар озатып, Мђскђњ њзђк џипподромына барырга туры килде. Шуннан файдаланып, џипподром директоры А. 3. Салямовтан њземне су ташучы итеп эшкђ алуларын њтендем. Ђмма «штат тулы» дигђн књћелсез хђбђр генђ ишеттем. Минем боегып торуымны књреп, арадан, бер абый:

 — Сынап карыйк ђле егетне, булдыклы булса, њз урыныма - ат хуќалыгы бњлеге мљдире итеп куярбыз, - диде, шаярту катнаш.

Ул урынга дђгъва тотмасам да, бђхетемне сынап карарга булдым. Мића џипподромныћ атнадан артык иярлђнмђгђн ић усал айгырын тоттыруларын соћыннан гына белдем. Шулай да, кљчхђл белђн ат љстендђ кала алганмын. Шуннан соћ теге абый - Солтан Хистанов мине атларны књнектереп йљртњче итеп эшкђ алды. Бер елдан, 16 яшь тулгач, «Империал» кушаматлы айгырда Бљтенсоюз чабышларында беренче урынны алдым. Ић яшь чемпион дип билгелђп њттелђр. Аннары озак вакыт Краснодар џипподромында чабыш атларын сынарга туры килде. Анда књп кенђ призлар отып, жокей булдым. 1948 елда Мђскђњдђ ќђйге зур призны яуладым. Мине ќаваплы ярышларга кертђ башладылар. Ђ хђрби хезмђткђ чакырылгач, 1953 елда Варшавада социалистик иллђр кубогына њткђрелгђн ярышларда «Харьков» кушаматлы айгырда беренче призны оттым. Берлинда, Прагада, Стокгольмда, Ослода ќићњлђргђ ирештем. 1956 елда Прагада «Ранг» џђм «Магнит» кушаматлы айгырларда - Тынычлык, Улан-Батор исемендђге призларны отканнан соћ, мића халыкара категорияле жокей исеме бирелде.

 Билгеле булганча, сез Америка Кушма Штатларына беренче тапкыр «Гарнир» кушаматлы ат белђн барган идегез.Башка атларда да шактый ќићњлђр яуладыгыз. Ђ шулай да ић зур ќићњлђрне сезгђ «Анилин» китерде. Гомумђн, спорт биографиягез «Анилин»сыз тулы булмас иде. Ќићелњ белмђс бу ат белђн танышуыгыз ничек булды?

«Анилин» њзенећ 1961 елда туган яшьтђшлђреннђн башта берничек тђ аерылмый иде. Башкалар белђн кљтњлектђ йљрде. Ул «Восход» ат заводында мића жирђбђ буенча элђкте. «Антей» белђн «Абонент» аныћ ике «абыйсы» иде. Белгечлђр нђкъ шуларга игътибар итђ килделђр. «Анилин» исђ бер аякка чатанлый да иде ђле. Шунлыктан, Мђскђњгђ ярышка барыр чак ќиткђч, «Заводныћ исеменђ

тап тљшерер, ул чатанны алып бармыйк», - дип дђ карадылар. «Анилин» безгђ дан китерер ђле дип, тынычландырдым мин љметсезлђрне, 1963 елныћ май азагында гади генђ бер узышка - дњртенче группага керттем. Ул анда бик ќићел ќићде. Ике атнадан љченче группада да алдан килде. Аксавы да кими башлады. Калинин исемендђге призны отты. Шул ук 1963 елда ГДРда яхшы нђтиќђ књрсђтте. Шуннан соћ ял бирмичђ берничђ ярышка башка жокей белђн ќибђрделђр. Аныћ књрсђткечлђре берникадђр кими тљште. Шућа да «Анилин» чирђмле ќирдђн начар чаба дигђн фикер ђйтњчелђр булды. Яраткан атым љчен тагын кљрђшергђ туры килде. Ђ 1964 елдан аныћ чын триумфы башланды.

— Кельнда Европа призына њткђрелгђн ярышлар искђ тљшђ. Чабыш юлы бик юеш иде. Без ышанычлы рђвештђ лидерлык итеп килдек. 30-40 метр кала мин бик књћелсез тђмамлана язган хата ясадым. Борыла-борыла тљп кљндђшемне - Европаныћ экс-чемпионы Хорст Хорватны карыйм. Ђ ул књренми дђ књренми. Мин дђ тизлекне киметтем бугай. Шуннан файдаланып, инглиз Д. Меркер «Сальво» кушаматлы кашкасында кљчле ыргым ясады. Фотофиниш ярдђмендђ генђ «Анилин»ныћ бер борынга алда булуын ачыклый алдылар. «Бђхђсне «Анилин»ныћ озын борыны хђл итте» дип яздылар ќирле газеталар. Бер елдан шул ук турнирда минем белђн бергђ «Акташ» кушаматлы айгырда бездђн Андрей Зекашев та катнашты. Ул чакта: «Акташ» лидерлыкны алыр, ђ финишта «Анилин» хђлиткеч ыргым ясар», - дип яздылар. Чљнки «Анилин»ныћ дистанция буена лидерлык итђ алуына ышанмадылар. Ђмма киресе килеп чыкты.

«Анилин»ныћ кљче нђрсђдђ соћ? Ић элек аныћ чыдамлы ат булуын ђйтергђ кирђк. Моћа, ђлбђттђ, айлар, еллар буе ялсыз књнегњлђр нђтиќђсендђ генђ ирешергђ мљмкин. Безнећ књнегњ алымнары чит ил белгечлђрен шаккаттыра. «Нђсибовныћ «Анилин» белђн ясаган књнегње - жокейлар дљньясында гадђттђн тыш књренеш», дип язды Германия Федератив Республикасында чыга торган «Ат спорты» газетасы, - безнећ осталар атларын иртђн саф џава сулар љчен генђ чыгарсалар, Нђсибов њз «йолдызын» иртђн џђм кичен љчђр сђгать књнектерђ. Аныћ ќићњ серен шуннан эзлђргђ кирђк».

Бик дљрес ђйтелгђн сњзлђр. Совет ат спортыныћ ућышлары нђкъ тырыш књнегњлђр белђн аћлатыла.

— Ат - кешенећ дусты. Моны «Анилин» мисалында аћлатмассызмы?

— «Анилин» мића књп тапкырлар кыен вакытларда ярдђмгђ килде. Ярышларда ул мљмкин булмаслыкны да эшли. Моћа бик књп мисаллар китерергђ була. Катлаулы књнегњлђр вакытында «Анилин» аеруча сизгерлек књрсђтђ. Гомумђн, ул турылыклы хезмђт итђ. Хђзер «Анилин» 11 нче яшь белђн бара. Элеккечђ гњзђл, элеккечђ кљчле ул...

— Чит иллђрдђге чыгышлар вакытында алган кайбер тђэсирлђрегез белђн уртаклашмассызмы?

Кайсы гына илгђ барсак та, совет ат спорты вђкиллђрен дусларча, хљрмђтлђп кабул итђлђр. Без дљньяныћ ић яхшы џипподромында кљчебезне, осталыгыбызны ќитђрлек књрсђттек. Чит иллђрдђ бездђ ат спортыныћ елдан-ел кићрђк тљс алуын, аныћ белђн кић массаларныћ шљгыльлђнђ башлавын яхшы аћлыйлар хђзер. Бездђ елдан-ел яћа чемпионнар њсђ. Ђ капитал илендђ ат спорты бљтенлђй њзгђ юнђлештђ бара. Ат чабышлары да байларныћ кљенђ, талымлылыгына бђйлђнгђн. Мђсђлђн, Стокџольмда булган бер халыкара ярышта катнашучыларга, аны оештыручыныћ кђйсезлеге аркасында, тљнге сђгать 2 дђ электр яктысында старт алырга туры килде. Мондый мисалларны књп китерергђ мљмкин.

Татарстанныћ ат спорты џђвђскђрлђренђ нилђр телђр идегез?

Ат спорты - татар халкыныћ милли спорт тљре. Шуныћ љстенђ Татарстанда ат заводлары џђм фермалары да аз тњгел. Яхшы атларны бер дђ читтђн эзлисе юк. Шућа књрђ атны сабан туйларыннан зур спорт мђйданына чыгару турында ќитди кайгыртырга кирђк. Монда џипподром џђм спорт комитеты тыгыз элемтђдђ эш алып барырга тиеш.

Якындагы елларда Татарстан ат спорты осталары да ќаваплы ярышларда књренерлђр дип ышанам.

 Дамир Шђрђфетдинов
Социалистик Татарстан.-1973.-31 май.