1997 1/2

Ташкын кочагында бер маяк. Ишан Зђйнулла Рђсули

Революциягђ кадђрге соћгы 45 елда татарлар арасында ић књренекле шђхеслђрнећ берсе Зђйнулла ишан дисђк, ялгышмабыз. Калђм тибрђткђн, язган дњрт-биш китабы булган дилђр. Ђмма язганнары њз вакытында ук ишетел мђстђн, књренмђстђн диярлек калганнар. Шаулы шљџрђтен ул иќтимагый хђрђкђттђ њзенђ бер юнђлеш тотуы белђн џђм шђехлек-суфилык (ишанлыгы) белђн казана.

Зђйнулла бине Хђбибулла, бине Рђсул, бине Муса, бине Бђйрђмкол, бине Гашыйк, бине Солтанай, бине Морадкабул, бине Тулай, бине Ураз-гали, бине Яћшый, бине Яты би -шундый шђќђрђлђре сакланган. Яты би - Алтын Урда билђреннђн берсе булуы ихтимал. Зђйнулла хђзрђт 1833 елда Оренбург губернасы Троицкий љязендђге Шђрип исемле авылда дљньяга килђ. Башлангыч белемен њз авыллары мђктђбендђ ала. 1845 елда авылларыннан 15 чакрымдагы Малай Муйнак авылындагы Якуб хђзрђт мђдрђсђсенђ укырга китђ. 1848 елда Якуб хђзрђтне Уралдагы Ахун авылына имамлыкка чакыралар. Шђкертлђре дђ аћа ияреп Ахун авылына китђлђр. 1851 елда Зђйнулла Троицкий шђџђрендђге Ђхмђт Халид улы Мђћгђри мђдрђсђсенђ књчђ. 1858 елга кадђр шунда укып, мђдрђсђ курсын тђмамлый.

1858 елда яшь Зђйнулланы Верхне-урал љязендђге Акхуќа дигђн типтђр авылына имамлыкка чакыралар. Шунда ук, мђктђп оештырып, имамлыгы белђн бергђ, балаларны укыта башлый. Љйлђнђ. Шђкертлек елларында ук су-фичылык-тарикатькђ тартыла башлаган кеше, 1859 елда, Габделхђким Чардаклыви дигђн ишанга "кул биреп" - мљрид булып, ишанлык сабаклары ала башлый. 1866 елга хатыннары санын дњрткђ ќиткерђ. Гаилђ ишђйгђч, кљнкњреш кимчелеклђрен капларга дип, сђњдђ эшенђ керешеп карый, лђкин ике елдан соћ, бљлгенлеккђ тљшеп, бу эштђн читлђшергђ мђќбњр була. Мђккђгђ барып, хаќ фарызын њтђњ турында хыяллана. Џђм, ниџаять, бу максатына ирешђ. Вафат булган бер казак бае њзе љчен хаќ фарызын њтђргђ акча калдырган икђн, бђдђлче (ялланып хаќга баручы) булып барырга Зђйнулла хђзрђткђ тђкъдим итђлђр. Шул рђвешчђ, ул 1869 елда хаќ сђфђренђ чыга. Шул кљннђн, хђзрђт тормышында яћа этап башлана.

Яћа заман кешесе - яшь Зђйнулла хђзрђтне шул заман тормышындагы гадђти булып калган ишанлык ысулы канђгатьлђндермђгђн књрђсећ. 1869 елныћ 18 сентябрендђ Истамбулга килеп тљшкђч тђ, ул мђшџњр тљрек шђехе Ђхмђт Зыяэтдин бине Мостафа Кљмешханђви белђн очраша, элеккеге шђехенђ мљрид булудан баш тартып, тљрек шђехенђ "кул бирђ" - мљрид була. Яћа шђехенећ ќир астында ясалган "хилвђтханђ"сендђ,-япа-ялгыз, тынга калып, гыйбадђткђ, тирђн уйга џђм транска (гадђти психик халђттђн чыгуга) талып утыру љчен ясалган аулак бњлмђсендђ 40 тђњлек утыра. Тђњлекнећ билгелђнгђн вакытларында, шђехе белђн генђ очрашып, аћадан љйрђтмђлђр, књрсђтмђлђр, кићђшлђр (тђрбия) ала. Аннан, Мисыр аша, Мђдинђ шђџђренђ юл тота. Рамазан аен Мђдинђдђ њткђрђ. Анда да чорыныћ књренекле суфи шђехлђре белђн очраша, алардан aş ишанлык сабаклары ала. Хаќ фарызларын њтђгђннђн соћ, кайтышлый тагын бер айга Ис-тамбулда туктала. Шђехе белђн очраша. Тарикать (суфилык) сабакларын њзлђштереп, шђехеннђн ишанлык иќазђтнамђсе-шаџђдђтнамђсе алып кайта. Гадђти ишанлык ысулын тарсынган, ниндидер яћа юл эзлђгђн кеше бер Зђйнулла хђзрђт кенђ булмаган књрђсећ, ишан булып кайту хђбђре таралу белђн, тирђ-як халыклары ташкын булып аћа "кул бирергђ" (мљридлеккђ) агылалар. Бу кадимче муллаларны, ишаннарны аћа каршы аякландыра. Љметле мљриденећ њзеннђн читлђшње элеккеге шђехе Габделхђким ишанны њртђндерђ. Башка меридлђренећ њзеннђн аерылып, яшь Зђйнулла ишанга књчњлђре инде аны чыгырыннан чыгара. Мљридлђрен кабул итмђвен - њз ягына тартмавын талђп итеп Зђйнуллага язган кисђтњ хатлары да нђтиќђ бирми. Тиздђн яшь шђех дошманнары тљркеменђ Эстђрлебаш ишаны Кђма-летдин, Оренбург ахуны Хисаметдин кебек чорыныћ ић мђшџњр руханилары да кушыла. Зђйнулла хђзрђт Тљркиядђн Нљкышбђнди тарикатенећ Халидия тармагы гадђтлђрен алып кайта. Алар зикерне аваз белђн (кычкырып) џђм ритмик хђрђкђтлђр ясап, (биеп, ђйлђнеп) экстазга ќитеп, џуштан язып егылганчы ђйтђлђр икђн. Зђйнулла хђзрђтне кљферлектђ - динне бозуда гаеплилђр. "Биеп, ђйлђнгђлђп џуштан язып егылып яталар да, тђџарђт яћартмастан, торып намазга басалар -шђригать кагыйдђлђрен бозалар", -дип, Уфага Дини идарђгђ џђм мљфтигђ ђлђклђр юллыйлар. Халыкларны болгатуда, ниндидер хђрђкђт оештыруларда гаеплђп, полиция идарђсенђ џђм губернаторга донослар яудыра башлыйлар. Болары да, њзлђре оештырган диярсећ, ђлђклђргђ ќитди игътибар бирђлђр. Мљфти, Зђйнулла хђзрђт дошманнарыннан, љч кешедђн торган махсус комиссия тљзеп, 1872 елныћ азагында яшь ишанны Дини идарђ комиссиясенђ тикшерњгђ чакырта. Дини идарђ, књрђсећ, аны "тђњбђгђ утырта": нђрсђлђрдер эшлђмђскђ кул куйдырып, љенђ кайтарып ќибђрђ. Ђмма ул инде бу сђфђреннђн љенђ ђйлђнеп кайта алмый. Аны туган якларында, књп санлы мљридлђре арасында кулга алу халыкны кузгатуы, болгатуы мљмкин дип курыкканнар књрђсећ, губернатор боерыгы буенча, юлда, иленнђн еракта, Златоуст шђџђрендђ кулга алалар. Сигез айлар шул шђџђр тљрмђсендђ тотып, мђсьђлђне ќентеклђп тикшергђн тљс књрсђткђннђн соћ, Вологда губернасына, Никольский дигђн љяз шђџђренђ сљргенгђ озаталар. Мљрид-лђреннђн башка ђле књплђргђ билгесез яшь ишанны патша сљргене, татар дљньясында ић мђшџњр кешегђ ђйлђндерђ. Аныћ Кичњчат якларыннан њтње турында Риза хђзрђт Фђхретдиновныћ истђлеге бар. Хак-сызга рђнќетелгђн изге хђзрђт догасын алып калыр љчен ул узачак авылга тирђ-як авыллардан књп халык ќыела. Сыйларын ђзерлђп, тантаналы каршы алалар. Никольскийга урнашкач, Кострома шђџђренећ татар бистђсенђ књчерњ мђсьђлђсен кузгаталар џђм максатларына ирешђлђр. 1876 елда хђзрђт Костромага књчерелђ. Гаилђсен дђ Костромага њз янына китерњне оештыралар... Ниџаять, аћа авылына кайтырга рљхсђт итђлђр. 1881 елныћ 1 ноябрендђ ул Акхуќага кайтып тљшђ.

Сигез ай тљрмђ, сигез ел сљрген... Нинди ќинаять љчен? Белмибез. Муллалар, ишаннар белђн кайбер ызгышлары гына билгеле. Тњбђндђ аныћ Никольскийдан язган хатын укучыларга тђкъдим итђбез. Хаттан да шул ызгышларны хљкем љчен сылтау иткђннђре аћлашыла. Ђмма патша сђясђте татарлар, мљселманнар арасында ызгышлар - њзара чђйнђшњлђр љчен џич кемне хљкемгђ тартмаган. Андый чуалуларны, астыртын гына њстерергђ, тирђнђйтергђ, кљчђйтергђ генђ тырышканнар. Барлык фетнђлђр Тљркиядђн шђех булып кайткач башлана. Тљрек шпионы дип гаеплђрлек сылтау тапканнар књрђсећ дияр идећ... Хљкемдђ ул хакта бер кђлимђ сњз булса, сљргенлек капкасыннан чыгуы белђн, кеше андый гаеплђњлђргђ кабат сылтау бирмђскђ тырышыр иде. Ђ ул?.. Олы бђладђн котылу шљкранасы љчен дип, 1882 елныћ ќђендђ њк кабат хаќга китђ. џђм, юлда тагын ачыктан-ачык, шул элеккеге кыланышларын кабатлый. Бару џђм кайту юлында, берђр айга Истамбулда туктала. Шђехе белђн очраша. Юк, бу юнђлештђ ул бер нинди саклану, тыелу ђсђре сиздерми. Патша режимы, империя сђясђте каршында аныћ гаебе нидђн гыйбарђт икђнен чорыныћ башка бер - вђисевчелђр сектасы хђрђкђте белђн чагыштыру аша аћлап була. Бљек борылыш-капитализмга књчњ чоры бара, Ил тормышы ќимерелњлђргђ, тетрђнњлђргђ йљз тоткан. Ќђмгыять, кеше бу катаклизмнар якынлашуын, љстенђ ябырылуын эчтђн сизенђ. Кеше бу борылышка-ниндидер шомлы эчке борчылуларга яраклаша алмый интегђ. Моћарчы књрелмђгђн неврозлар, психозлар чоры бу. Элеккеге "халык та-библђре" ("экстрасенслар"-гавам психологлары) - ишаннар бу яћа сигналларны аћламыйлар, юату чараларын, сњзлђрен таба алмыйлар. Зђйнулла хђзрђт кебек, яћа этап руханилары булырга омтылган затлар яћа борчулар имчесе булу чарасын эзлђп, "сектантлык" юлына басалар. Нђкъ шул еллар да татар дљньясыныћ њзђгендђ, Казаншђџђренећ њзендђ хђтта, шундыйрак секта-вђисевчелђр хђрђкђте куђт ала. Аны да шул шомлы тетрђнњлђр мђйданга чыгара. Зђйнулла ишан хђрђкђтеннђн аермалы буларак, "Баџави ишан" хђрђкђтендђ элеккеге ишанлык (иќтимагый имчелек "табиблек"лђрнећ) чите-чоты ("ишан", "мљрид" кебек аталмалар) гына сакланып кала. Вђисевчелђр, "ерткычларга ђйлђнгђннђр" дип, - барлык муллаларны, "имансыз" татарларны, мљфтине, барлык чиновникларны катгый инкар итђлђр, аларны ќир йљзеннђн бљтенлђйгђ себереп тњгђрдђй булып шаулыйлар. Самодержавиенећ тљп терђклђре белђн якага-яка килгђн вђисевчелђр хђрђкђтен царизм 1884 елда гына тармар итђ. Ђ Зђйнулла ишан хђрђкђтен, ђллђ кайда читтђ дип тормыйлар, оеша башлаган кљннђрендђ, тавышы чыккалаганчы ук 1873 елда ук ќимерђлђр. Юк, бу башбаштаклык, ялгышу нђтиќђсе генђ тњгел. Моныћ ќитди сђбђплђре бар. Беренчедђн, Зђйнулла ишан хђрђкђте XVII-XVIII йљзлђрдђге милли-азатлык кузгалышлары, сугыш мђйданнары булган Казахстан чиге, Урал буйларында башлана. Џђр тљрле шикле адымнарны царизм биредђ аерым књзђтњ астында тота. Икенчедђн, Зђйнулла ишан беренче адымнарыннан ук шаулау, чаћ сугу ягына тњгел, ђ хђрђкђткђ масса-књлђм тљс бирњ юлына йљз тота. Вђисевчелђр хђрђкђтендђ исђ ызгыш-шаулашулар љстенлек ала бара. Тиешле, тотрыклы нигезгђ куелмаган шаулары белђн алар њзлђре њк кић катлау халыкны љркетђлђр, њзлђреннђн читлђштерђлђр. Хђтта њзлђренђ каршы куюга да ирешђлђр. Хђрђкђт шђџђрдђге (полиция књз алдындагы) бер йорт эченђ биклђнгђн, йомык, тамырсыз бер оешмага ђйлђнњ юлыннан бара. Тынычлык шартларында, мондый нђрсђ айнык сђясђтчелђрне ђллђ ни борчый алмый... Џђм тагын да ќитдирђк љченче сђбђп: Зђйнулла ишан хђрђкђтендђ, царизмныћ котын ала торган, кардђш татар, башкорт, казах халыкларын бер оешмага, рухани башлык ќитђкчелегендђге бер хђрђкђткђ берлђштерњ мљмкинлеге бљрелђнђ. Ызгыштыру принцибына нигезлђнгђн царизм сђясђтенђ хђрђкђтнећ нђкъ шул њзенчђлеге барыннан да хђвефле булып књренгђндер. Нђкъ шул њзенчђлек "сектаны" сђяси хђрђкђт дђрђќђсенђ якынайта. Ниндидер сђяси автономия тљсмере, мљстђкыйльлеклђр мљмкинлеге књбрђк яшђгђн казах халкы тирђсендђ чаманы њтебрђк активлык књрсђтђ башлавы хђрђкђтне туздыруга сылтау була.

Царизм эзђрлеклђњлђре, љркетњлђре, дђџшђтле сљргеннђре Зђйнулла хђзрђтнећ ихтияр кљчен какшата алмый. Киресенчђ, аныћ татар, башкорт, казахлар арасында даны гљрлђгђн ишанлык дђвере, асылда, сљргеннђн кайтканнан соћ башлана. Бу эштђ халыкныћ, ќђмђгатьчелекнећ љлешен дђ истђн чыгарырга ярамый. Эзђрлеклђнњче ишанны халык њз яклавы астына ала, аћа ярдђмлђшђ - ућайлыклар тудыра. Сљргеннђн кайтуы белђн, аны хаќга барырга акча белђн тђэмин итђлђр. Хаќдан кайткач, Троицкий шђџђренђ имамлыкка чакыралар. 1884 елныћ 23 апрелендђ Зђйнулла хђзрђт Акхуќадан Троицкийга књчеп килђ.

Кем белђ, Акхуќада гына яшђп калса, бђлки ул сљргенгђ кадђргегђ охшаш ызгышлар баткагына чумып, безгђ мђгълњм мђшџњр Зђйнулла ишан була алмас иде. Шђџђрдђге мљмкинлеклђр, њзенећ тапкырлыгы џђм эшчђнлегенећ колачлылыгы бик тиз аны теге ызгышлар џђм зђџђрле ђлђкчелђр буе ќитмђслек дђрђќђгђ књтђрђ. Дљрес, шђџђргђ књченњ белђн, аныћ эшчђнлегенећ мђгънђви юнђлешендђ - эчтђлегендђ дђ ќитди њзгђрешлђр књзђтелђ. Књрђсећ, инде ул зикер ќыелышларында экстазга бирелњ, транска талу кебек "мљгез чыгарулар" белђн ђллђни мавыкмастан, тљп игътибарын мђгариф љлкђсенђ юнђлдерђ. Троицкийга књчеп килгђн елында ук, кић ќђмђгатьчелек ярдђмендђ тиешле материал базасын оештырып, мђчете каршында зур мђдрђсђ ачып ќибђрђ. Аныћ фамилиясенђ нисбђт ителеп "Мђдрђсђи Рђсулия" дип йљртелгђн бу уку йорты Идел-Урал тљбђгендђге мђгариф учакларыныћ ић мђшџњрлђреннђн берсе булып кала. Идел-Урал буе халыкларына хезмђт књрсђтњдђ Зђйнулла хђзрђт алгы планга - беренче урынга инде њзенећ мђгърифђтчелек эшчђнлеген куя џђм, зур казанышлары белђн, бу тљбђкнећ ић књренекле мђгърифђтчелђре югарылыгына књтђрелђ. Казах халкы тормышында да, бу чорда, уяну, милли ќанлану кљннђре ќитлегеп килђ. Шул ќирлектђ, Зђйнулла хђзрђтнећ казахлар белђн бђйлђнеше аеруча якыная бара. Казахлар, аныћ йљзендђ, бу чорда њзлђренђ ышанычлы рухи юлбашчы табалар. Хђзрђт даирђсе казах халкын агартуга да саллы љлеш кертђ. Ќђй кљннђрендђ, бераз акча табарга дип, хђзрђт шђкертлђре "Рђсулия" дђн казах авылларына "мулда ђкђ"леккђ - балалар укытырга агылалар. Мђдрђсђсен тђмамлаган байтак кына шђкертлђрен дђ ул, њгетлђп, казах халкын агарту эшенђ књндерђ. Казах халкыныћ њз эченнђн чыккан шђкертлђр дђ "Рђсулия"дђ елдан-ел ишђя бара. Алар да, мђдрђсђ тђмамлап, њз халыкларын агарту эшенђ алыналар. Зђйнулла ишан казах халкына Гани бай Хљсђенев, Баруди хђзрђтлђре татарларга књрсђткђн хезмђтлђрне књрсђтђ.

Ђмма болары ђле аныћ казах халкы белђн бђйлђнешлђренећ љске катламын гына тђшкил итђ. Казахстан халыкларыныћ бала-чагалары, укучы яшьлђре - шђкертлђре генђ тњгел, љлкђннђренећ дђ бљтен катлаулары, бигрђк тђ тњбђн катлау - гавам халкы хђзрђт белђн тыгыз бђйлђнештђ була. Кић ќђмђгатьчелек арасында ул, ишан буларак, - рухи имче, (табиб-психолог) буларак таныла. Аныћ даны Тянь-Шань, Алтай итђклђренђ кадђр тарала. Дђртлђренђ дђрман таба алмаган кешелђр, џђр кайсы њз зары белђн, Тро.-ицкийга ишан кабулханђсенђ агылалар. Танышы-белеше юкларныћ тљнлђ урамда каласы юк. Хђзрђт шундый ерактан килњчелђр љчен ятакханђ ясаткан. Анда кљн-тљн чђй кайнап тора. Мохтаќларны тукландыралар да. Билгелђнгђн вакытта, зарлылар алдына хђзрђт чыга. Дога укый, вђгазь-нђсихђтлђр сљйли, аларныћ зарын тыћлый. Шућа мохтаќ булганнары белђн аерым очрашып та сљйлђшђ.

Яхшы психолог булган књрђсећ, џђр кемгђ карата, - юл књрсђтђ, књћелен тынычландыра, кићђш бирђ алган. Аныћ бу сђлђте турында ишеткђннђр: чарасыз калгач, аћа агылганнар. Хђзрђтнећ њгетлђренђ мохтаќлар књп булган књрђсећ, кабулханђ џич буш калмаган. Халыкныћ ышануын яулый да, аклый да белгђн. Илдђ хљрмљт-абруе зур булган. Дљрес, Идел-Урал яклары, кабулга килњчелђр саны ягыннан Казахстан белђн тићлђшђ алмаган. Шулай да, татар-башкорт халыклары тарихында да ул, бу чорда, шундый ук роль уйнаган дип ђйтђ алабыз. Андый "имлђњ" - рухи табиблекне ул, биредђ, - шул яшђњ рђвеше џђм абруе, шљџрђте аша башкарган. Байтак кеше љчен ташкын кочагында, љметлђрне сњндермичђ, чайкалучы бер маяк булган. "Вакыт" газетасындагы некрологта (04.02.1917) Р.Фђхретдинов, Ф.Кђрими кебек олы акыл иялђребез Зђйнулла хђзрђтне "Ђтрафныћ рухани короле" дип атаганда, аныћ мђгърифђтчелеген генђ тњгел, књбрђк, эшчђнлегенећ менђ бу ягын књз алдында тоталар. Вакыты шундый - традициялђрнећ тђэсире џђм активлыгы зур булган. Ул шуларны истђ тотып эш иткђн, шуны - татар халкыныћ Сократы дип атап булыр иде. Тормышка адаптациялђнњлђрне њтђ катлауландырган тићсез иќтимагый ќимерелњлђр (революциялђр) хђвефе ябырыла башлаган елларда, ул ђтраф халыкларына тормыш фђлсђфђсен љйрђтњче остаз буларак мђйдан тота. Халык, замандашлары аныћ сабакларын канђгатьлђндерерлек дип тапкан, кабул иткђн, алар белђн зђвекълђнгђн.

Царизм тыкшынуларыннан, империя љркетњлђреннђн каушамаган, алар љнђмђгђн (халыкны рухландыру юнђлешендђ) эшчђнлеген дђвам иткђн хђзрђт ќићелњгђ дучар булган шђхес. Заман џђм Вакыт ќићгђн аны. Алай-болай гына тњгел, какшатырлык итеп ќићгђн.' Яћа заман талђплђренђ яћа югарылыкларда ќавап бирђ торган "ќђдитчелђр", "аурупалаштыручылар", яћа сђяси партиялђр, традициялђрне аяктан егарлык итеп читлђштереп, алгы сызыкка чыгалар. Вакыт аларны гына куђтли, аларны яклый. Зђйнулла хђзрђт, борынгы књренеш кебек, еракта артта, књлђгђдђ кала бара. Шђкертлђре, Мљфидлђренећ яшьрђклђре хђтта, хђзрђтне "њги" књрђ башлый. Ђле 1902 елларда гына, њзе љчен зур дђрђќђ санап "мљрид Габ-делмђќид эл Гафури" дип имза куеп аныћ улы Џибђтулла њлеменђ мђрсия язып бастырган Мђќит Гафури, 1905 елда инде, "ђллђ нђрсђ эзлђп", Буби, Казан мђдрђсђлђренђ китеп бара... Хђзрђт яћалыклар алдында каты тунлык та књрсђтми югыйсђ. Мђсђлђн, ќђдитчелђр-уку-укыту системасын яћартучылар белђн, башка ишаннар, карт муллалардан аермалы буларак, ул бђрелешкђ керми. Керми генђ тњгел, искелек яклы (кадимче) кљчлђрнећ ќђдитлђргђ ић катгый џљќњмгђ кучкђн кљннђрендђ, XIX йљз азагында, Зђйнулла хђзрђт, "Троицкий голямасы" исеменнђн, ќђдитлђрне яклап фђтва язып чыга. Шућа књрђ, ул њзе, асылда, ќђдитче булмаса да, ић књренекле ќђдитлђр аны њз кешегђ санаганнар. Тормышка њзенчђлекле практик мљнђсђбђттђ булуы аны мђктђп системасын яћарту зарурлыгын аћлау югарылыгына књтђрђ. Гасыр башларыннан ул њзе дђ "Рђсњлия"нећ башлангыч сыйныфларын ќђдитчђ укытуга књчерђ. "Рђсњлия"нећ югарырак сыйныфларын њзе ќђдитлђштерђ алмаячагын аћлаганнан соћ, мђдрђсђ белђн идарђ эшен улына џђм яшь (ќђдит) укытучыларга тапшыра. Ђмма мђдрђсђ кирђклђре турында кайгыртуны (димђк, мђдрђсђгђ ќитђкчелекне) ул соћгы сулышына кадђр њз ќилкђсеннђн тљшерми. Њлеме алдыннан, њзенећ булган акчасына, мљридлђрен дђ ярдђмгђ чакырып, шђџђрдђ ике ђй сатып алып мђдрђсђгђ вакыф иткђне билгеле. Дњрт књзђтче билгелђп, њзенећ бай китапханђсен ул шђџђргђ, ќђмђгатьчелек файдалануына тапшыра. Шул рђвешчђ, њз эшчђнлеген революция * башланыр елга китереп,

Зђйнулла хђзрђт 1917 елныћ 2 февралендђ вафат була. Хђзрђтнећ њзен дђ, халкыбызныћ њткђндђге тормышындагы суфичылык хђрђкђте тарихын да яхшы белгђн Р.Фђхретдинов, Ф.Кђримилђр "Вакыт"тагы некрологта, Зђйнулла ишанны безнећ тљбђктђ њткђн шђехлђрнећ ић олысы, књренеклесе, мђшџњре дип књрсђтђлђр. Мђгърифђтче буларак та ул мђдђниятебезгђ сизелерлек љлеш керткђн, аныћ даирђсеннђн Г.Баттал, М.Гафурилар кебек књренекле кешелђребез чыккан.

Мђсгуд Гђйнетдинов,
филология фђннђре кандитаты