2003 1/2

Арча районыныћ Наласа авылы 1928 елда

Наласа авылын тасвирлаган язма ми­нем ђтием - Мђлђвез авылыныћ (хђзер Башкортстандагы шђџђр) Рђхмђтуллин Габдулла Гали улы тарафын­нан язылган. Ул 1896 елда урта хђлле крес­тьян гаилђсендђ туган, аћа 10 яшь чагында ђтисе вафат булган. Шуннан соћ ул љлкђн абыйсы тђрбиясендђ калган. Бала чагында тљрле сђњдђгђрлђрдђ хезмђтче Вазыйфала­рын њтђгђн, ялланып утын кискђн. Њсђ бар­ган саен абыйсы белђн бергђ балта остасы эшенђ љйрђнгђн, мичлђр чыгарган, укыган. Белем алуга булган кљчле омтылышы аркасында «кешелеккђ чыккан»: башлан­гыч татар-башкорт мђктђбендђ мљгаллим­лек иткђн, Мђлђвез рус урта мђктђбенећ љлкђн сыйныфларында математика укыт­кан. Соћрак шунда ук директор итеп бил­гелђнгђн. Читтђн торып Башкортстан педагогия институтыныћ математика бњле­гендђ укыган.

Ђтием њзенећ књћел юмартлыгы, ара-лашучан холкы џђм њзе белгђннђрне баш­каларга да ќиткерергђ омтылышы кљчле булу нђтиќђсендђ ќђмђгать эшенђ дђ ак­тив тартылган. Мђлђвез џђм аћа якындагы тљбђктђ њз телђге белђн мђдђни-агарту эшчђнлеге ќђелдергђн. Ућышлы эш алып барганлыктан 1928 елныћ 1 августында Башкортстан Республикасыныћ башка ак­тивистлары белђн берлектђ Казанга, «Урта Идел миллђтлђре мђгариф хезмђткђрлђре­нећ» ике айлык белем књтђрњ курсларына ќибђрелђ. (Курслар Комлев урамындагы Хезмђт сараенда урнашкан булганI). «Культура революциясе»нећ максатларын тормышка ашыру юнђлешендђ нђтиќђле эшлђњчелђрне кызыксындыру чарасы бу­ларак џђм курсантларныћ фикри аћ-белем офыкларын кићђйтњ љчен укуныћ соћгы ат­насында Мђскђњгђ таныштыру сђфђре оештырылган.

Шул вакытта књргђн-белгђннђрен ђти­ем кљндђлегенђ язып барган. Кљндђлектђ курсларныћ эшен кић яктыртмыйча, ђтием књпчелек игътибарын њзе љчен кызыклы вакыйгаларга џђм очрашуларга, табигатьнећ ямьле манзараларын, архитектураны тасвирлауга юнђлткђн.

Кљндђлек язмалары гадђти шакмаклы дђфтђрнећ 38 битенђ гарђп хђрефлђре белђн татар телендђ теркђлгђннђр. Кљндђ­лектђге язулар Совет дђњлђтен тљзњнећ башлангыч чорындагы татар милли зыялы­ларыныћ беренче буыны вђкиленећ књзђ­тњлђре буларак игътибарга лаеклы. Мон­дый рђвештђге истђлеклђр књп тњгел џђм алардагы џђр фактныћ тљрле дђрђќђдђге иќтимагый џђм фђнни ђџђмияте бар.

Ђтиемнећ беркайчан да партия-фђлђннђрдђ ђгъза булып тормаганлыгын џђм ул 1938 елда вафат булганнан соћ ип­тђшлђренећ хатирђлђренђ караганда, ан­дый омтылышы да булмаган. Ул, њз вакы­тына књрђ, хљр фикерле, њткен телле, бул­ган, шул сђбђпле хезмђтендђ тљрле кыен­лыклар џђм хакимият ђџеллђре белђн мљгамђлђдђ авырлыклар да кичергђн.

Кљндђлекне матбугатка ђзерлђњнећ њз ќайсызлыклары бар. Ић беренче анда тер­кђлгђн вакыйгаларны ачыклауда ярдђм итђрлек затларныћ књптђннђн якты дљньядан киткђн булулары. Ђниемнећ кђгазьлђ­ре арасыннан кљндђлекне табып алганда (1995 елда) ул да фани дљнья белђн хуш­лашты, аныћ ярдђменнђн дђ мђхрњм кал­дык. Ђнием - Рђхмђтуллина Хљршидђ Си­раќи кызы (кыз фамилиясе - Сђгыйтова) тумышы белђн нђкъ шул Наласа авылын­нан иде. Аныћ ђтисе - Сираќи Сђгыйть улы Бакиров џђм ђнисе - Мђйсђрђ Сабит кызы 1903 елда Мђлђвез авылына књчеп килгђннђр. Кљндђлектђ ђйтелгђнчђ, Мђйсђ­рђ ђби 1918 елда ире вафат булганнан соћ Наласага (ђ анда 12 ир туганы яшђгђн) кай­ткан.

Ђтием ќай чыгудан файдаланып, 1928 елда бианасы Мђйсђрђ янына Наласа авы­лына барган булган.


Редакциядђн: чыганакныћ тљп нљсхђ­сендђ очрый торган диалекталь фонетик њзенчђлеклђр бњгенге татар ђдђби теленђ якынайтып бирелђ. Курсив белђн књрсђтел­гђн сњзлђр чыганакта кирилл хђрефлђре белђн рус телендђ язылган. Кайбер тыныш билгелђре безнећ тарафтан љстђлде.

 

 

 

I Хђзер Мљштђри урамындагы 9 йорт. Бњген анда Татарстан Республикасыныћ профсоюзлар федерациясе урнашкан.

 

 

Г. Г. Рђхмђтуллин кљндђлегеннђн

[15 б.] 8 нче сентябрь

Кљн яћгырлы — кљз. Арчага барырга билет алып кайттым. Консультациядђ доклад ясарга туры килде. Конферен[ция]дђ дђ ясыйсыII була. Кичке 9 ярымда вокзалга тљштем. Халык књп, утырырга урын юк. Унберне сугарга 20 минутта поезд кузгалып китте. Вагонда кеше књп. Мића каршы матур гына љч кыз-хатын. Вузга керергђ килгђннђр булырга кирђк. [16 б.] Ахрысы имтихан бирђлмђгђннђрдер, кайтып баралар. Бер авыл марќасы алмалар, помидорлар алган. Ахрысы марќа халкы шундый нђрсђ белђн файда итеп йљри булырга кирђк: гел шул алмадыр, помидордыр турысында сљйлђшђлђр — нинди сортлар була, ни хак, ничек кыш саклап чыгарырга џђм башкалар. Ирлђр дђ бар, лђкин алар бер дђ сљйлђшмилђр. Марќаларым књзлђрен йомгалый башладылар — йокылары килђ бахыр­ларныћ.

Йокылы-уяулы бара торгач сђгать 2 нчедђ Арчага килеп ќиттем. Књћелсез ыстанса икђн. Халыкныћ књбрђге камасыз бњрекле татарлар. Буфетта байтак халык ашап-эчеп уты­ралар. Сђгать 3 тђ Наласага киттем бер урысны яллап. Арча шђџђрен, Бирђзђ авылын њтеп киттек. Шунысы гаќђп: Бирђзђдђ бер генђ эт тђ љреп чыкмады. Иртђнге намаз ал­дыннан Наласага килеп ќиттем. Ђбилђрнећ ље бик ансат табылды: тыкрыкларыннан гына килеп тљшкђнбез икђн. 2 ятажльИ љйдђ ут бар иде, шуннан сорасам (Мићлебай картныћ ље. Ул карт соћыннан — кљндез Мђйсђрђ ђбигђ књп сђлам ђйтергђ кушты. Ђбине ђллђ кайдан алып кайткан вакытта ђбинећ 2 књкђйнећ берсен тљшереп калдырганлыгын, кире барып алыйк дип елавын сљйлђде. Ђби ул вакытта 5 яшьлђрдђ булган), каршыдагы йорт­ны књрсђттелђр. Тђрђзђне каккач та ђби уянып тђрђзђдђн карады, танымады, бер хатын­ны уятты. Ул хатын чыккач њземнећ кем икђнлегемне ђйттем. Ул ирен уятты. Ђби торып утырган. Каршысына барып тордым. Танымаска итђ. «Таныйсыћмы?» дип дђштем. Бераз торгач: «ГабтуллаIII [17 б.] киявем тњгелме соћ, ќаным?» диде. Шуннан мин књрештем. Еларга итђ, яше чыкмый. Яхшы борчылган, лђкин њзен њзе яхшы йљртђ. Колакка ката баш­лаган, шулай да ишетђ ђле. Чђй янында сљйлђштек, ике сњзнећ берсендђ безнећ якта торган вакытларын исенђ тљшерђ. Сагына икђн. Књчтђнђчлђргђ бик шат булды. Бљтенесен ќыеп (чђйдђн соћ) сандыгына салып куйды. Мића шыпырт кына: «Шулай итми булмый» ди. Мунча кереп ятып ял иткђч, Наласаны књрергђ чыгып киттем.

 

 

 

II Текстта: ясар ди.
III
Текстта шулай.

 

 

 

НАЛАСА АВЫЛЫ

Тирђн чокырдан ага торган кечкенђ, аша атлап чыгарлык елга белђн икегђ аерыла икђн (елга дигђнем авылныћ югары очыннан чыгып агып китђ торган чишмђ). Чишмђнећ буеннан буена (авыл беткђнче) ике яклап љяћке, тупыл, нарат џђм усак шикелле эре агач­лар њсеп утыра. Шуныћ белђн бу тирђдђге љйлђр, агачлар астында, књмђк дачага охшап утыралар. Монда яз кљне бик матур була торганда џђм шулай диIV. Кошлар сайрый ди, бала-чага, яшьлђр чишмђ буенда булалар ди. Љзлексез чишмђгђ тљшкђн хатын-кызлар очрый. Аякларында ап-ак тула оек белђн чабата, татарча тегелгђн, ыштанга кыстырылган књлмђк, аныћ љстеннђн барысында да алъяпкыч, башларына ак яулык љстеннђн кызыл франсуз яулык салып ќибђрђлђр икђн. Арада бик матурлары очрый.

[18 б.] Мин яурупача киенгђн булганга микђн, бер дђ качмыйлар џђм књзлђреннђн югал­тканчы карап калалар. Мондагы хатын-кызлар Казанныћ њзендђге шикелле камыт аяклы, сары йљзле тњгел, таза гђњдђле, янып торган битлелђр икђн. Ямьсезлђре дђ бар инде, ђлбђттђ. Чишмђдђн кире менеп шул буй урам буйлап киттем. Љйлђр авылча бик матур­лар, гел такта белђн ябылганнар. Урамда, йортларында2 бер чњп ђсђре тапмассыћ. Љйгђ якын гына кђбђннђрЗ љелгђлђгђн. Байтак йортларда сарык йоны алалар, алынып беткђн­нђрен яланга куалар. Ирлђр йорт тирђсендђ булашалар, сарык башы тотып утыралар (кичђ генђ яћгыр булганга яланга чыкмаганнар. Ирлђрнећ барысында да диярлек ап-ак алъяпкыч), џђрбер љйнећ йортында кабык кљймђле балалар арбасы бар — яшь балалар­ны яланга тартып алып бару љчен ђнђ бер ир тырмалы чалгы књтђргђн, хатыны кљймђле арбага ак чыбылдык корып баласын тартып бара. Кулында тљенчек бар. Болар яланга баралар — нђкъ «Азат хатын»4 дагы кебек.) Бу урамда бер мђчет бар. Авылны чыккач зират. Шуныћ артында њлђнгђ утырдым. Каршыда матур тугайлык (ђчелекV булырга кирђк), арырак чыбырдаганVI кљлтђ чњмђлђсе. Ућгарак тау битендђ яћа чыгып килђ торган арыш басуы. Кљн тымык. Кояш арканы кыздыра. Бала-чагалар ќырлашып атка баралар. Ђлђ­гечђ хатын-кызлар кљлешђ-кљлешђ йонын алган сарыкларны кљтњгђ илтђлђр. Кљлтђлђргђ књзне тљшермђгђндђ, нђкъ апрель числасы кебек. Менђ кайдагы авылларга карап Тукай «Мећ кабат ямьле вђ хуш» дигђн икђн ул! Шулай икђн шул — матур икђн, ямьле вђ хуш џђм [дђртле] икђн.

[19 б.] Бездђге авыллар бу авылга караганда чњплек оясы икђн!  

15 минутлар чамасы утыргач, ђбилђр урамына тљшњ нияте белђн, зират артыннан киттем. Зиратныћ аркылысы йљз сажин, буе 200 сажин тирђсе бар. Зират палавай такта5 белђн ђйлђндерелеп (каре6) алынган. Ихатага 20 яшь ди. Шулай булуга карамастан нђ дђ бер генђ тактасын суырып алсыннар, нђ дђ берсе тљшеп ятсын. Ихата эчендђ карагай7, каен, усак агачлар роща формасында њсеп утыралар. Њлђне шау ќилђк[лек], - бер сњздђн - зират бик матур. Шуныћ белђн бу зират башка зиратлар бирђ торган впечатлениене џич бирми — зират икђнлеген дђ онытасыћ. Агачларныћ — бигрђк тђ карагайларныћ — 20 [шђ]р йеклелђре бардыр. Мђчеткђ 1-2 кисеп якканнар (картайганнарын). Бик эрелђре бул­ган шикелле, молодняклар да бар. Ачлык еллар, хуќасызлык еллар монда да булган, ђлбђттђ. Шулай булуга карамастан, нђ дђ бер генђ киселгђн агач тљбе булсын! Шушыларга карап Наласа татарларыныћ ни дђрђќђдђ аккуратный, дисциплиналы, яхшы хозяйственник икђнлеклђрен књз алдына китереп була џђм бездђге халыклар боларга караган­да ђллђ нинди азгын, тњбђн, гомумђн ђшђке булып калалар.

Зиратны ђйлђнгђч нђкъ ђбилђр урамына килеп тљшђсећ икђн. Бу урамда да шул ук формалар, шул ук тазалык, шул ук књренешлђр. Ике урыс љй тњбђсен ямь-яшелгђ буйый­лар. Авылныћ бу љлешендђ бердђнбер тимер баш8.

Кичкђ таба кљн бозылды. Шабырдап яћгыр ява.

    [20 б.] 10 нчы сентябрь

Баш авырта. Кљн болытлы, салкын, ќил. Књћелсез. Яћгыр булганлыктан Сђрдђ9гђ алып бармыйлар — юл бик начар ди. Эч поша. Шул хђтле књћелсез, можно с ума сойти. Сђгать 12 лђрдђ кљн ђзрђк ачылды. Ђби белђн Сђрдђгђ киттек. Япон10 аталарына тљштек. Сђлим­ќаннарга бардым.

11 нче сентябрь

 Сђрдђ дђ Наласага охшаган. Аныћ турысында язып тормыйм. Сђгать бердђ кайтып киттек. Яћгыр явып тора. Кайткач бабайларныћ энелђренђ чђйгђ кереп чыктык. Эч поша — њлђм инде. Аш ашагач (сђгать 5 лђрдђ) Ќамалетдин малае белђн ыстансага чыгып киттек. Бар да озата чыктылар. Яћгыр да явыбрак тора, салкын, ќил, пычрак — ирекледђн џич юлга чыгарлык тњгел. Ут алганда малай мине ыстансага тљшереп, њзе кайтып китте.

Вокзал тулы камасыз бњрек кигђн яшьлђр. Болар наборга11 бара торган яшьлђр, имеш.

Поезд иртђнге сђгать 6 да гына китђ торган булганга, вокзалга якын землянкада тору­чы бер татарларга кереп ятарга туры килде. Боларга минем кебек поезд кљтњчелђр чара­сыздан кереп куналар [21 б.] икђн. Бу љй ђкиятлђрдђ очрый торган караклар ље кебек: тђбђнђк кенђ, кечкенђ генђ, ќиргђ казып ике такта арасына туфрак тутырып ясаган љй. Стенасына кђгазь йђбештерелгђн булган, лђкин ул зур-зур кисђклђр белђн кубып тљшкђн булганлыктан, ала-кола булып тора; кђгазь арты тулы таракан, пђрђвезлђр йљреп торган­га књрђ љзлексез кыштыр-р-р-р итеп тавыш чыгып тора. Бер стена буенда сђке бар, лђкин ул бик тар булганлыктан аякны сузсаћ, аяк тездђн алата асылынып тора. Шулай булуга карамастан башка кеше килеп алгалаганчы, шунда менеп ятарга туры килде. Бер янымда Казанга баручы, ак алъяпкыч бђйлђгђн бер карт, икенче янымда бер исерек татар сњгенђ-сњгенђ гырылдап йоклый — башка кешегђ урын калмады. Хуќадан бер мендђр кисђге сорап алдым. Аска-нигђ бер нђрсђ юк. Шулай итеп сђгать 5 кђ хђтле, саташа-саташа, йокылы-уяулы, тљнне њткђрдем.

Казанга 12 сендђ иртђнге сђгать 9 да кайтылды.

IV
Ќљмлђнећ тљзелеше буталчык.

V Сњзнећ мђгънђсен ачыклап булмады.

VI Сњзнећ мђгънђсен ачыклап булмады



ИСКЂРМЂЛЂР:

1. Ятажлы - этажлы, катлы.

2.     Йорт - биредђ: ишек алды.

3.     Кђбђннђр - кибђннђр.

4.     1926 елдан Казанда татар телендђ нђшер ителгђн журнал. 1991 елдан «Сљембикђ» исеме белђн чыга.

5.     Палавай такта - идђн тактасы.

6.     Ягъни, дњртпочмак формасында ђйлђндерелеп алынган.

7.     «Карагай» сњзенећ биредђ «нарат» мђгънђсендђ кулланылган булуы мљмкин.

8.     Ягъни, тимер (калай) тњбђ.

9.     Татарстанныћ Арча районындагы авылларныћ берсе.

 

10.     Автор туганнарыныћ авылдагы кушаматы булса кирђк.

11. Ягъни, армиягђ каралырга.


Мђргђн Рђхмђтуллин,

тарих фђннђре докторы