2000 3/4

Карурман аша ла башлар адаша...

1931 елныћ маенда ТАССР Њзђк Башкарма Комитеты исемендђге Татар-башкорт хђрби мђктђбе начальнигы - хђрби комис­сар И.И.Тальковский Кырым АССР Њзђк Башкарма Комитеты исе­мендђге 3 нче Кырым укчы диви­зиясе командиры џђм хђрби комис­сар итеп билгелђнђ. Аћа дивизия командиры дигђн хђрби дђрђќђ би­релђ. Ул анда да вакыйгаларныћ њзђгендђ кайный: 1930-1937 еллар­да булган дњрт љлкђ партия конфе­ренциясе делегаты итеп, ике мђртђбђ љлкђ комитеты бюросы, Бер мђртђбђ пленум ђгъзасы итеп сай­лана. Шушы елларда берничђ тап­кыр дивизиядђ М.Н.Тухачевский булып китђ џђм сугышчыларныћ ђзерлегенђ югары бђя бирђ. Соћрак ул Искђндђр Искђндђровичны Кы­зыл Армиянећ пехота буенча ин­спекторы урынына тђкъдим итђ. Лђкин гамђлдђге частьларда эшлђњне хуп књргђн Тальковский бу дђрђќђле урыннан баш тарта.

Симферопольдђ яшђгђндђ аныћ тормышында тагын бер онытылмас вакыйга була. Искђндђр Тальков­ский Елизавета Мачинская, ягъни њзенећ «Лђйлђсе» белђн очраша. Бу хђл пароходта була. Ул иптђше -дивизиянећ сђяси бњлеге начальни­гы Кубасов белђн Ялтадан Алушта­га, њзлђренећ частьларына кайтып килђ. Искђндђр гњзђл Кырым таби­гатен фотога тљшерергђ ярата. «Фотокор» бу юлы да корылган бу­ла. Лђкин бњген аппаратныћ объек­тивы њзеннђн-њзе дићгез дулкынна­рыннан бик сљйкемле џђм чибђр ту­ташка књчђ. Рљхсђт алгач, ул кыз­ны дићгез фонында сурђткђ тљшерђ. Аннары фотоны ќибђрер, дљресрђге, танышлыкны дђвам иттерер љчен, ул туташтан адресын сорый. Эш шунда, беренче хатыны белђн аеры­лышкан кырык яшьлек командир беренче мђртђбђ џђм беренче књрњдђ гомерлеккђ шушы алтын чђчле гњзђлгђ гашыйк була. Тиздђн ул кызныћ фотосурђте џђм гомерендђ беренче мђртђбђ язган мђхђббђт ха­ты белђн њзенећ дусты џђм диви­зиянећ    сђяси    бњлек    начальнигын мђгъшукасы яшђгђн Пенза шђџђренђ командировкага ќибђрђ. Елизавета Николаевнаныћ бертуган кардђшенећ кызы Мария Афанасьевна Гуляева-ныћ истђлеклђрендђ тасвирланганча, бу хат чын шигърият була:

«Мин Сине, дљньяда ић яраткан кешемне, табуыма бик шатмын. Син ић сљйкемле, ић кадерле кешем. Син камиллекнећ њзе: синећ уйларыћ да, эшлђрећ дђ, сагыш чаткылары белђн љретелгђн нурлы књзлђрећ дђ, алтын алма кебек књкрђклђрећ дђ - барысы да гњзђл... Син - илаџи матурлык, камиллек иясе!

џђм, хђтта, башка минем белђн очрашырга телђмђсђћ дђ, мића тылсым­лы кич бњлђк иткђнећ, њзећне чын алиџђ, табигать анабызныћ иркђ бала­сы итеп танытканыћ љчен мин сића соћгы сулышыма кадђр рђхмђт ђйтеп яшђрмен...

Сљеклем, синнђн башка минем тормышым тулы булмас иде. Мин бер кайчан да, бер кемгђ дђ сића гашыйк булгандай гашыйк булганым юк иде ђле џђм мин џђрвакыт сића тугрылык саклармын. Синећ тормышыћда џђр нђрсђдђ сића терђк-таяныч булырга тырышырмын. Мин књргђн хатын-кызлар арасында син ић акыллысы, олы ќанлысы, хислесе џђм ић тугы-рылысы дип ышанам. Син ќир йљзенђ килгђн Хатын-кыз идеалы, сине фђкать Казанныћ соћгы ханбикђсе Сљембикђ белђн генђ тићлђп була... Бњгенге очрашудан соћ мин чын књћелдђн ђйтђ алам: ђйе, ђйе, мин бик бђхетле кеше. Џђм бу бђхет љчен мин фђкать сића гына бурычлы. Без бер­беребез љчен яратылганбыз, без бер-беребезгђ кирђк џђм, мића калса, без књћелебез белђн бер-беребезгђ тартылабыз, без бер-беребездђн башка яши алмыйбыз...

Син очрашкан, кавышкан кљннђн њк мића чын књћелећнђн ышандыћ, горур булдыћ, бернинди талђп куймадыћ. Без ант итешмђдек, вђгъдђлђр бирешмђдек. Барысы да гаќђеп табигый џђм соклангыч матур килеп чык­ты. Без яратыштык.

Мин синећ дусларыћны, якыннарыћны, мића кадђр булган тормы­шыћны ихтирам итђм. Џђм кљнлђшмим. Лђкин сића бђйле булганга, мин аларга битараф та кала алмыйм. Язмыш безне бик тирђнгђ алып кереп китте, шућа књрђ синећ килђчђк язмышыћ минем язмышыма да ђверелде. Мин фђкать кайгыртырга гына телим. Без џђрвакыт бер-беребезгђ: «Сића да яхшы, мића да яхшы» дип ђйтђ алсак иде. Барысы да бик гади. Тљнне кљн алыштырган кебек. Тормышныћ њзе кебек!

Син мића яћа кљч бирдећ, љметлђремђ канат бирдећ, фани дљньяда булырга мљмкин ић зур бђхетне - чын мђхђббђт бњлђк иттећ. Кђм шушы олы хисне саклап калу љчен мин барысын да эшлђргђ тырышырмын. Бо-ларныћ барысы љчен дђ мин сића чиксез рђхмђтлемен. Мин синећ љчен ќанымны бирергђ дђ ђзер. Чљнки ђлеге мљкатдђс очрашудан соћ бљтен дљнья тамырыннан њзгђрде. Моћа кадђр ић мљџим дигђн ђйберлђр кыйммђтен югалты, ђ икенче пландагы кыйммђтлђр беренче урынга чык­ты. Барысы да кабатланмаслык, кире кайтмаслык булып њзгђрде. Хђер, тормыш њзе дђ њзгђрде».

Џђм Елизавета да бу очрашуга битараф калмый. Тиздђн алар љйлђнешђлђр. Елизавета Николаевна Симферопольгђ књчеп килђ џђм ки­тапханђдђ эшли башлый. Аћа Тальковский белђн бергђ бђхетле ир џђм ха­тын булып бик озак яшђргђ насыйп булмый, аларныћ тормышын Сталин репрессиялђре тар-мар китерђ. Халык дошманыныћ хатыны дип га­еплђнеп, ул ике ел тљрмђдђн тљрмђгђ књчеп йљри. Лђкин иренђ булган мђхђббђтен гомеренећ соћгы кљннђренђ кадђр саклап кала. Партиянећ XX съездыннан соћ ук Елизавета Николаевна ирен аклауны сорап, К.Е.Ворошиловка мљрђќђгать итђ. Аћа иренећ, дивизия командиры Таль-ковскийныћ тљрмђдђ њлње џђм тулысынча аклануы хакында ќавап бирђлђр.

 

***

...1941 елныћ 18 ноябрендђ сорау алу беркетмђсе. Ул тулысынча тентњ вакытында Тальковскийдан алынган кесђ дђфтђренђ язылган кешелђрнећ адресларын џђм телефон номерларын, фамилиялђрен ачыклауга багышлан­ган. Алар арасында Тальковскийныћ хатыныныћ туганнары Гуляева џђм Мачинская фамилиялђре дђ була. Беркетмђдђ бу хакта менђ нђрсђлђр теркђлгђн:

Сорау: Сезнећ дђфтђргђ: Сызрань шђџђре - Гуляева дигђн адрес языл­ган. Бу кемнећ адресы?

Ќавап: Гуляева Мария, атасыныћ исемен хђтерлђмим, ул - минем ту­ганым. Казанда яши. Мин аныћ белђн хатлар алыштым.

Сорау: Тагын: Чусовая, Пермь љлкђсе - Борис дигђн язма бар. Монысы кем адресы?

Ќавап: Бу минем хатынымныћ абыйсы Мачинский Борис Николаевич­ныћ адресы. Мин аныћ белђн дђ хат алыштым, шућа књрђ адрес та языл­ган.

Сорау алу 16.00 сђгатьтђ тђмамланды.

Минем сњзлђрдђн дљрес язып алынган џђм минем тарафтан укылды. Тальковскии1.

Фђкать 1941 елныћ 26 ноябреннђн соћ гына, ниџаять, сугыш хђрђкђтлђре башлангач, Фрунзе исемендђге академиянећ Тальковскии ќитђклђгђн курсын эвакуациялђњ мђсьђлђсе хакында сораша башлыйлар. Ђ бит асылда Тальковскийны икенче мђртђбђ нђкъ шушы хђл љчен кулга алалар. Тальковскии њзенђ ташланган барлык гаепне катгый тљстђ кире кага.

- Лагерьны эвакуациялђгђндђ мин бернинди акрынлык књрсђтмђдем, -ди ул катгый рђвештђ. - Юлга тљнлђ чыгу яхшырак булыр дип исђплђдем.

Моннан тыш мин эвакуация џђм булачак маршрут хакында академия начальнигыныћ ђмерен кљттем. Аннары кичке сђгать сигезгђ кадђр складта ягулык булмады. Фронттагы хђллђр дђ ашык-пошык юлга чыгып китњдђн тыйды.

Акыллы   кеше   бу   урында   эшкђ   нокта   куяр,    гражданнар   сугышы каџарманы алдында гафу њтенер џђм, хђерле юл телђп,  аны хђрђкђттђге армиягђ,  яисђ,  шик калган очракта,  штрафной частьларга ќибђрер иде. Лђкин  тикшерњчелђргђ  хакыйкать  кирђкми.  Алар  ничек  кенђ булса да љстђгелђр     каршында     њзлђрен     књрсђтергђ     тырышалар,     дошманныћ ућышларын беренче чиратта немец шпионнары эшчђнлеге нђтиќђсе дип аћлатырга  омтылалар.   Хђер,  аћлатып  калу  белђн  генђ чиклђнмилђр,  ђ књренекле   кешелђргђ,   беренче   чиратта   хђрбилђргђ,   бармактан   суырып дљрескђ охшаш тикшерњ эшлђре ђвђлилђр. Ђ бу очракта ни љчен ђле Ежов вакытында ахырга кадђр фаш ителеп бетмђгђн  «халык дошманнарын» -«немец, япон, поляк    џђм башка шпионнарны» файдаланмаска.  1941 ел­ныћ    17    декабрендђ    сорау    алган    чакта    Тальковскии:     «Мин    сугыш хђрђкђтлђре   башланып   киткђч   НКВДыныћ      «мобпланы»   буенча   кулга алынган гаепсез кешемен», дип белдерђ џђм њзенећ армияне ышанычсыз затлардан азат итњ планы буенча «чистартылган» булуын ђйтђ. Ул, шулай ук, армиядђ књплђп кулга алуларныћ армиянећ сугышчан сђлђте кимњенђ китерњгђ борчыла. Сталин «чистартуларын» шул рђвешле шђрехлђњ эзсез генђ узмый билгеле. Аныћ гаеплђренђ тагын тоткыннар   арасында советка каршы коткы таратуны љстилђр. Ќитмђсђ, камерадашларыныћ берсе - бер дивизиянећ      сђяси      пропаганда      бњлегенећ      элеккеге      инструкторы О.М.Ровинский   дигђн   бђндђ   њзенећ   1941   елныћ   3   декабрендђ   биргђн књрсђтњлђрендђ  њзе  белђн  бер  камерада  утыручы   ђсирлђр  Тальковскии, Птухин џђм - Пампур советка каршы сљйлилђр дип, тњбђндђгелђрне бђян итђ:

Тальковскии тђќрибђле тоткын. 1937 - 1938 елларда ул 25 ай тљрмђдђ утырган. Птухин белђн бер камерага элђккђч, ул аныћ белђн бик тиз уртак тел тапты. Птухин аћа њзенећ кулга алынуы, тикшерњчелђрнећ басымы астында гаебен тануы, башкаларга яла ягуы џђм аннары књрсђтњлђреннђн баш тартуы хакында сљйлђде. Моћа каршы Тальковскии Птухинныћ дљрес эшлђвен ђйтте: «Безнећ хђлдђ ић мљџиме - тикшерњ эшен ничек тђ булса озаккарак сузу, чљнки вакыт безнећ файдага эшли», - диде. Птухин белђн сљйлђшкђндђ: «Без барыбыз да мобилизация планы буенча кулга алын­дык», - дип љстђде, СССРда фашист заговорларыныћ џђм шпиономаниянећ ничек килеп чыгуын аћлатты. Имеш, партия тарафыннан тезис бирелгђн: чит ил разведкасы Советлар Союзына њз агентларын ќибђргђн џђм ќибђрђчђк, аларны табарга џђм фаш итђргђ кирђк. Лђкин совет разведка­сы бюрократик оешма џђм љстђвенђ њзе дђ чит ил агентлары белђн чњплђнгђн. Шућа књрђ аныћ чын дошманнарны табарга хђленнђн килми џђм ул герман гестапосыныћ хђйлђ тозагына бик тиз килеп каба. Ђ геста­поныћ тљп максаты - СССРныћ оборона сђлђтен какшату, беренче чиратта армиянећ њзендђ, шулай ук фђн џђм техника љлкђсендђ ић яхшы совет кадрларын юк итњ. Англия џђм Франция разведкаларындагы њзенећ аген­турасы аша гестапо књренекле совет эшлеклелђрен СССРдагы фашистик за­говорны оештыручылар џђм шпионнар буларак фаш итђ торган ялган до­кументлар ђвђлђгђн, имеш.

Чит иллђрнећ шушы провокациясе нђтиќђсендђ Тухачевский, Якир џђм башкаларныћ хђрби заговоры барлыкка килђ. Имеш, ул партия эчендђге кљрђш, троцкийчылар, бухаринчылар процесслары, илдђге ыгы-зыгы џђм партиянећ иске кадрларына ышанмауныћ њсње белђн психологик яктан инде тђмам ђзерлђнеп беткђн.

Птухин Тальковский белђн тулысынча килеште џђм алар Тухачевский белђн Якир џђм башкалар гаепсез, аларны советка каршы заговорныћ ќитђкчелђре булуларын танырга, ђ заговор фђкать группа рђвешендђ генђ була алганга, аларны Кызыл Армиянећ башка югары командирларына яла ягарга мђќбњр иткђннђр, дигђн фикергђ килделђр. Соћгылары, кулга алынгач, табигый, яћадан-яћа кешелђргђ ялган гаеплђр тагарга мђќбњр ителђлђр. Нђтиќђдђ чуалган йомгак килеп чыга. Ђлеге гаепсез «заговорщикларныћ» бер љлеше атыла. Алар њзлђренећ серен њзлђре белђн кабергђ алып киттелђр. Якир џђм Уборевич тарафыннан яла ягылган џђм исђн калган аз санлы гаскђрилђр бу чуалган йомгакныћ очына чыга, њз начальникларыныћ џђм дусларыныћ бљхтаннарын кире кага алмадылар џђм тђмам буталып беткђч, башкаларны да шушы заговорга тартырга ке­рештелђр. Заговорчыларныћ њз куллары белђн язган «књрсђтмђлђренђ» таянып, НКВД ќитђкчелђре партияне заговорныћ чыннан да булуына џђм илнећ оборона куђтенђ янаганына ќићел ышандыра алдылар.

Њзе хакында сљйлђгђндђ Тальковский њзенећ дђ яла ягылганнар сафына элђгњен, аћа 13 кешенећ, шул исђптђн 3 кешенећ турыдан - туры ялган књрсђтмђ бирњен ђйтте. Ђлегерђк кулга алынучылар аны Кырымдагы вос-станиягђ ќитђкчелек итђргђ тиешле актив заговорчы итеп књрсђтђлђр. Лђкин ул њзенећ гаебен танымый. Тальковский: мин књрсђтмђлђремнђн баш тарткан очракта да суд 1938 елда булган булса, мине џичшиксез атып њтерђлђр иде, лђкин мин эшне карауны сузарга тырыштым, 206 нчы ста­тья буенча беркетмђгђ кул куюдан љч мђртђбђ баш тарттым џђм 1939 елда, ќђза бирњ сђясђтендђ беркадђр њзгђрешлђр булгач, мића ялган гаеп таккан кешелђрнећ судта њз књрсђтмђлђреннђн баш тартуларын кљтеп алу бђхетенђ ирештем. Аныћ эшен тикшереп бетерњ љчен кире кайтаралар џђм аны иреккђ чыгаралар.

Яхшырак ышандыру љчен Ровинский Тальковский белђн Птухин ара­сындагы сљйлђшњне тулысынча китерђ.

Сорау: Ђ хђзер барысын да сљйлђгез.

Ќавап: Птухин - Соћгы кулга алулар турыдан-туры 1937 - 1938 еллар белђн бђйле. Ул чакта да, хђзер дђ - бу герман разведкасы эше. Аћа, мђсђлђн, безнећ авиациянећ кадрларын юк итњ, Испан сугышында џђм фин компаниясендђ яхшы сугышчан тђќрибђ туплаган ќитђкчелђрне эштђн читлђштерњ кирђк иде.

Тальковский - Авиациядђ генђ тњгел, бљтен армиядђ дђ шундый ук хђл. Башта мобилизация планын њтђњ тђртибендђге кулга алулар, аннары фронттагы югалтулар сђбђпле, соћрак - бу кулга алулар массачыл тљс ал­ды.

Птухин - Немецлар безнећ тылда да, фронтта да паника таратуга иреш­телђр. Ђйтик, сугышчылар: Павлов кебек саф књћелле кеше дђ шпион џђм заговорчы булып чыккач, безнећ генерал нишлђп сатлыкќан булмаска тиеш дип фикер йљртеп, генералларга ышанмыйлар. Беренче ућышсызлык, беренче ялгыш - џђм ђлеге генерал халык дошманы, аћа каршы гаеплђњ ђвђлилђр.

Тальковский - Шућа књрђ чолганышта калганнарныћ берсе дђ кайтырга телђми, ќђзадан куркалар. Кљньяк фронтта немецлар чолганышында кал­гач, 12 нче армиянећ бик књп командирлары кљнчыгышка таба боќраны љзњдђн баш тартканнар. Генерал-лейтенант Качалов сатлыкќан дип игълан ителгђн - ул немецларда калуны љстен књргђн.

Сорау: Тальковский џђм Пампур нђрсђлђр сљйлђште?

Ќавап: Пампур килгђч сорашу-танышу башланды, алар бер-берсенђ њзлђренећ ничек кулга алынулары хакында сљйлђделђр. Яћа фамилиялђр аталды. Шулай ук алар фронтта хђллђр бик кискен њзгђреп киткђн очрак­та кулга алынганнарыныћ хђле ќићелђймђсме дип љметлђнделђр.

Фикерен кискен белдерергђ књнеккђн Птухин белђн чагыштырганда Пампур сњзен њлчђп сљйли, сак кылана.

Бервакыт алар арасында: генералларны кулга алырга ризалык биргђндђ маршаллар Тимошенко џђм Буденный ни љчен аларны НКВД органнарын­нан саклап калу љчен бармакка-бармак сукмадылар дигђн сљйлђшњ булды.

Бу сорауга мондыйрак ќавап ишеттем: Тимошенко да, Буденный да њзлђре куркалар, алар килђчђклђренђ њзлђре дђ ышанмыйлар.

Беренче бљтендљнья сугышы вакытындагы кебек провокация ясап, не­мецлар њз максатларына ирешергђ телилђр дигђч, Тальковский Пампур-ныћ дђлиллђре белђн ризалашты. Полковник Мясоедов процессын хђтерлисезме, ул да герман шпионы буларак гаеплђнгђн иде. Соћрак, ар­хив материалларыннан аныћ гаепсез булуы ачыкланды, лђкин ул чакта немецларга рус хљкњмђтенећ хђрби министры Сухомлиновныћ якын кеше­се Мясоедовны хакђрђт итњ юлы белђн эшлђргђ кирђк иде. Алар ђлеге мак­сатларына њзлђренећ инглиз разведкасындагы агентлары ярдђмендђ иреш­телђр. Мясоедовны алып ташладылар, Сухомлиновны эшеннђн азат ит­телђр.

Пампурныћ: немецлар хђзер дђ њз максатларына ирешергђ мљмкин, дигђн сњзлђрен ќљплђп, Тальковский:

- Алар ирештелђр инде, - дип ќавап бирде. Ахыры хђерле булсын. Ва­кыт безнећ файдага эшли, - диде.

Ђлеге ђћгђмђлђр хакында сњземне йомгаклап шуны ђйтергђ телим, бу тема књп мђртђбђлђр кузгатылды, лђкин аныћ мђгънђсе џаман шулай кал­ды. Армия генераллары, авиация ќитђкчелђре герман разведкасыныћ мђкерле эшчђнлеге аркасында бер гаепсезгђ тљрмђлђрдђ утыралар. Моћа, чын шпионнар џђм заговорчылар иректђ йљргђн чакта, ялган халык дош­маннары ђвђлђњче НКВД гаепле. Яла ягу џђм донослар ярдђмендђ совет кадрларына ышанмау, безнећ кешелђрне њзара кырдыруныћ нигезендђ бер ќидти факт ята. Ул - коммунистик идеянећ халык массалары аћыннан кысрыкланып чыгарылуы, аћардан фђкать бер догма, бер схема калу. Тор­мыш перспективада гына кызыксындырырлык, лђкин практикадан ерак торган ђлеге догманы кире кага. Иске кадрларныћ мђслђге џђм яшьлђрнећ дљньяга карашы њзгђрњ нђкъ менђ шуннан килеп чыга. Безнећ кешелђргђ ышануныћ бљтенлђй какшавы шуннан килеп чыга, ђ бу исђ чит ил развед­касыныћ эшен ќићелђйтђ, бездђ, ил эчендђ, шпиономания, заговор кебек яман чирлђр китереп чыгара.

Алар сугыштан соћ барысы да тамырдан њзгђ булачак дигђн нђтиќђ дђ ясыйлар. Ничек џђм нђрсђ бљтенлђй башкача булачак - бу хакта ђйтелми2.

 

Дамир Шђрђфетдинов,

кандидат исторических наук

 

Резюме

Представленные страницы из историко-документального очерка о генерале А.Тальковском (1894-1942), автором которого является кандидат историче­ских наук Д.Шарафутдинов, знакомят читателей о событиях из жизни это­го видного военного деятеля, который был необоснованно репрессирован в 1937 году.