2001 1/2

Морат Рђмзи – Бикчура хан оныгы

Элекке Минзђлђ џђм Бљгелмђ љязе авылларында «Бикчура хан шђќђрђсе» књп таралган булган. Аћа шул Бикчура хан кђњсђсеннђн ботакланып киткђн нђсел-нђсђп агачларыныћ кђгазьлђрдђге сурђтен минем да књргђнем булды.

Хђер, Сарманга нигез салучы Сарман карт та шушы нђселдђн. Бу шђќђрђнећ гарђп хђрефлђре белђн язылган борынгы нљсхђсе Габделќђмил бине Габделхафиз бине Габделханнанда сакланган булган. Аны беренче тапкыр туган якны яратып љйрђнњче тарих укытучысы сарманлы Мирхафизан абый Сафин «казып» чыгарган иде. Ул кыскача Сарман тарихын язды. Бу тарихта Бикчура хан шђќђрђсе дђ урын алды.

Соћрак язучы Хђниф Хђйруллин, шул шђќђрђгђ нигезлђнеп, «Еллар тузанын каккач» дигђн хикђя язып чыкты џђм шуннан соћ Бикчура ханнан башланган Сарман шђќђрђсе фђнни љйлђнешкђ кереп китте. Аны профессор Гомђр Сат-таров хезмђтлђрендђ дђ, Уфада чыккан кайбер китапларда да књрергђ була. Бикчура ханнан таралган башка нђсел шђќђрђлђре мђшџњр галимебез Ризаэт-дин Фђхретдин кулына да килеп керђ. Ул аны атаклы «Асар» дигђн хезмђтендђ куллана.

Татар шђќђрђлђрен махсус љйрђнњче, бу хакта књп кенђ хезмђтлђр авторы, филология фђннђре докторы Марсель Ђх-мђтќанов «Бикчура хан шђќђрђсе»нђ игътибар итђ. Ул аны Санкт-Петербургтагы Кљнчыгышны љйрђнњ институтыныћ фђнни архивында, Ризаэтдин Фђхретдин ќыйнамасында (131 нче фонд, 1 нче тасвирлама, 21, 211, 50 нче тљплђнмђлђр) саклануын ђйтђ џђм њзенећ хезмђтлђрендђ аны анализлый. Менђ андагы бер књчермђ: «Ќаек елгасы башындагы Карагайда хан булып торган Бикчура — аныћ улы Габдулла би — Илаз — Симан — Якуб — Янбулат — Уразмђт — Бикмђхђммђт — Туймљхђммђт мулла — мулла Габдрахман (1691-1764) — ахун, мљдђррис. Зђйдђ яшђгђн. Ђлмђт районыныћ Тайсуган авылында вафат булган».

Биредђ «Зђйдђ яшђгђн» дигђн сњзлђрне Зђй елгасы буенда дип аћларга кирђк. Габдрахман хђзрђт — укымышлылыгы белђн тирђ-якта дан тоткан, гомере буе Тай-суганда яшђгђн могътђбђр зат.

Ђлбђттђ, буыннан-буынга, телдђн ђйтелеп килгђн шђќђрђнећ озын чылбырында кайбер исемнђрнећ њзгђрње, кай-берлђренен бљтенлђйгђ тљшеп калуы да мљмкин. Ђмма Бикчура ханныћ исеме џђр шђќђрђдђ њзгђрешсез кала. Аныћ исемен тарихчы Хисаметдин бине Шђрђфетдин Мљслими дђ њзенећ «Тђварихе Болгария» дигђн китабында искђ ала. Аныћча, Бикчура хан Болгарда хаким булган џђм њзенећ вђзирлђре белђн бергђ аны Асак Тимер ќђзалап њтерткђн. Язмыш кушуы шулай булгандыр, Бикчура хан оныклары, нигездђ, хђзерге ќљмџњриятебезнећ кљнчыгышында тљплђнеп калганнар.

Юк-юк та, шуны раслаучы шђќђрђлђр бњген дђ табылып тора.

Ерак Кытайда 1934 елда 80 яшендђ вафат булган татар тарихчысы Морат Рђмзи њзенећ шђќђрђсен менђ болап язып калдырган: «Морадулла бине Баџадиршаџ бине Габдулла бине Гаделшаџ бине Исхак бине Тукал бай бине Яћа Ураз бине Морзакол бине Баглай бине Мирдђш бине Мимеж бине Микра бине Габдулла бђк бине Бикчура хан».

Ђйе, бу шђќђрђ Бикчура ханнан килђ торган шђќђрђлђр исемлеген тулыландыра. Бу шђќђрђдђге Микра дигђн исем Сарман карт шђќђрђсендђге Мрка тњгелме? Ниндидер ят исемне язганда килеп чыккан хата гына яшеренгђн бу аерымлыкта, минемчђ. Сарман шђќђрђсендђ Мрканыћ улы Мђќмер дип књрсђтелгђн, ђ биредђ Мимеж диелгђн. Шулай ук ниндидер охшашлык сизелђ, џичьюгында алар-ны бертуганнардыр дип уйларга нигез кала. џђр хђлдђ без Бикчура ханнан башланган шђќђрђнећ моћа кадђр билгеле булмаган, чорлар томаны аша књренмђгђн, яћа бер ботагына барып чыгабыз. Аны тарихчы Морат Рђмзи тљзегђн, дидек. Дљресен ђйткђндђ, тарихчы дию генђ берђњне дђ канђгатьлђндермђс. Гарђп, фарсы теллђрен камил белњче, тљпле гыйлем иясе, татар ќанлы зат ул Морат Рђмзи.

Ул 1855 елныћ 25 декабрендђ (1854 елныћ 10 октябрендђ дигђн мђгълњматлар да бар) хђзерге Сарман районыныћ Иске Ђлмђт авылында Баџадиршаџ (аны књбрђк Батырша дип йљргђннђр) Габдулла улы гаилђсендђ туган. Мулла куйган исеме Морадулла булган. Ризаэтдин Фђхретдингђ чыбык очы, тал башы килгђн ђнисе аны бик яшьли ђлиф танырга љйрђтђ. Ђлмђттђ имам-хатыйп џђм мљдђррис Хљснетдин Зђйнетдин улы Габ-дукаев анын беренче остазы була, аћа саллы фикерлђр тулы гарђп, фарсы китапларыныћ сђхифђлђрен ача, аларны уку ачкычын аћа гомерлеккђ тапшыра...

1873 елда ул Морат Рђмзине Казанныћ Шиџабетдин Мђрќани мђдрђсђсенђ барырга књндерђ, аны тђкъдим итеп, Мђржанигђ махсус юллама яза. Ул укырга китђ џђм шул китњдђн анын юлы яћадан Ђлмђт авылына ђйлђнеп кайтмый дисђк тђ ярый. Казанда ике еллап гыйлем тђхсил кыйлганнан соћ, ул књпчелек шђкертлђр љчен хыял гына булып калган Бохарага китђ. Юл ућаенда Ќаек каласында ике ел тора, Мљхђммђтќан хђзрђт мђдрђсђсендђ укуын дђвам иттерђ. Аннан соћ Ташкентка юнђлђ. Биредђ књренекле галимнђрнећ дђреслђрен тыћлый. Дљрес, Бохарага да барып ќитђ, ђмма Ташкенттагы дђреслђр аныћ љчен кызыклырак та, мавыктыргычрак та була. Шућа књрђ ул бер-ике ай Бохара белђн танышып, анда мантыйктан дђреслђр тыћлап йљргђннђн соћ, яћадан Ташкентка ђйлђнеп кайта џђм белемен књтђрњен дђвам иттерђ. Бу чорда њзе дђ балалар укыта.

1878 елда ул хаќ сђфђренђ чыга. Урау-урау юллар узып, Ќиддђгђ, аннан Мђди-нђи-Мђнђњвђрђгђ барып ќитђ. Биредђ ана Коръђн хафиз иќазђтнамђсе (аттестат) тапшырыла. Хиќазда да, Мђккђи-Мљкђррђмђдђ дђ, Мђдинђи-Мљнђњвђрђдђ дђ ул укуын туктатмый, шул ук вакытта фарсыча берничђ китапны гарђпчђгђ тђрќемђ итђ.

Гарђпнећ књренекле кешелђре алдында Морад Рђмзинећ абруе њтђ дђ зур була. Мђсђлђн, шђех Мљхђммђд Салих ђз-Зава-инын аны Мђккђдђ њзенећ варисы итеп билгелђве ђнђ шул хакта сљйли.

Мђдинђдђ булсынмы, Мђккђдђ булсынмы, ул Рђсђйдђн килгђн якташлары белђн очрашып тора, алардан илдђге хђллђрне сораша. Морат Рђмзи гомере буе тарих белђн кызыксына, Рђсђйгђ кайткан чакларында да шул љлкђдђн материаллар туплый. Ул бер бљтен тарихи проиесс яктылыгында татар халкы тарихын књрсђтергђ омтыла џђм моћа теге яки бу дђрђќђдђ ирешђ дђ. Ђлбђттђ, бу ќинел эш булмый. »Тђлфикъ ђл-ђхбар вђ тђлких ђл-асар фи вђкаигъ Казан вђ Болгар ва мљлњк ђт-татар» (Казан, Болгар џђм татар хакимнђре турында хђбђрлђр, шулай ук алар хакындагы вакыйгаларга бђйле риваятьлђр ќыелмасы) дигђн тарихи китабын ул 15 ел буена яза.

Ђллђ нинди мђшђкатьлђр узып, 1908 елда Оренбургта дљнья књргђн ике томлык бу хезмђт шул чакта ук конфискациялђнђ, нђтиќђдђ, аз санда сатып љлге-релгђннђре генђ кулларда кала. Авторы исђ чит илгђ чыгып китеп кенђ кулга алынмыйча кала.

Цензорлар Морат Рђмзине татарларны гына мактау џђм аныћ мђнфђгатьлђрен генђ кайгыртып язуда, ќае чыккан саен фактларны урыс тарихындагы олуг вакыйгаларныћ ђџђмиятен киметеп књрсђтњдђ гаеплилђр. Шулай да Саратов хљкем палатасы бу китапка ташланган гаепне џђм аћа салынган арестны тора-бара юкка чыгара.

Ђйе, читтђ яткан бик књп чыганаклардан файдаланып, тарихта Болгар дђверен яктырткан бу китап бњгенге шартларда бигрђк тђ кирђкле ђсбап булыр иде. Ђмма аны зур-зур китапханђлђрдђн дђ табып булмый.

1914 елныћ язында ватанына гаилђсе белђн кайткан Морат Рђмзи Беренче бљтендљнья сугышы, аннан соћ революция, соћыннан гражданнар сугышы башлану сђбђпле, биредђ озак вакытка тоткарлана, тљрле ќирдђ, тљрле исемдђ яшђргђ мђќбњр була. Фђкать 1919 елда гына ул илдђн чыгып китђ ала џђм Кытайда Чњгњчђк шђџђрендђ яшђп кала. Ул 1934 елнын 2 апрелендђ шушы шђџђрдђ вафат була.

Заманында Морат Рђмзине Габдулла Тукай да њзенећ сатирик «Авыл ќырларыма кертђ. Мђсђлђн, «Яшен» журналыныћ 1908 ел, 2 санында (10 сентябрь) басылган ќырларныћ икенче кљлтђсендђ болай ди:

Хђтфђ калфак киштђдђ, эшлђнње бистђдђ.
Морат кебек телђнчене књрђлмђссе тљштђ дђ.

Шул ук журналныћ яћа љченче санында (30 сентябрь) Г.Тукай «Кемнђрнећ ни дисђн котлары чыга?» дигђн сатирик язма бастыра џђм анда: «Морат вђ башка бђдђлчелђрнећ — "Хљкњмђт наемщикларны бетерергђ кушкан" дисђлђр», дип яза.

Тукай Морат Рђмзине ђле моннан сон да искђ ала. «Ялт-йолт» журналыныћ 1911 елда 25 нче санында (1 август) бастырган «Авыл ќырлары»ныћ бишенче кљлтђсендђ мондый юллар бар:

Ике туры ат ќиктердем, берсен сыћар тђртђгђ,
Баш хђерче Моратлары чыкмый ята Мђккђдђ.

Ђлбђттђ, Габдулла Тукай Морат Рђмзине књреп белмђгђн. Эш шунда ки, 1908елда рамазан айлары ќитђр алдыннан "Ђл-ислах" газетасында бер-бер артлы (№9, 43-44 саннар) Морат Рђмзи хакында язмалар чыга.

 Дђрвиш Дђрдмђнд кушаматы белђн берђњ «Мљђррихе-шђџир Мљхђммђд Морад» (тарих язучы Мљхђммђт Морат. — Д.Г.) дигђн мђкалђ (№43, 8-9 битлђр) язып чыга. Аныћ артыннан ук Ишанбаев дигђн берђњнећ «Мђккђ бђдђлчесе Мђрданшаџ» исемендђге язмасы (№44, 9-10 б.б.) дљнья књрђ. Аћа кадђр мђгьлњм Шђрђф Борџан «Бђдђлчелђр каџарманы Морад ђфђнде» дигђн язмасын бастырган була (№39, 9-11 б.б.).

Тукаебыз «наемшик» дигђн сњзне дђ ђнђ шул язмадан алган була. Мђкалђ болай башланган: «Наемшик дигђн начар исемне ишетмђгђн кеше юктыр. Элек заманда башка берђњ љчен ялланып солдатка китњчелђргђ бирелгђн бу яман ат ђшђкелек, усаллык, адђм тњгеллекне аћлатадыр.

Бу наемщиклар хђзердђ беткђн. Начар исем генђ теллђрдђ дастан булып калган. Ђле бетмђгђн бер наемщиклар булса, бу да ялланып дљнья эшенђ китњ тњгел. Ахирђт гыйбадђтенђ хаќга китњдер. Боларга наемщик дип русча исем бирелми. Бђлки гарђпчђдђн алынып, татарча бђдђлче дип ђйтелђ. Бђдђлчелђр кеше љчен ялланып хаќга баручылардыр».

Игътибарга лаек бер нђрсђ бар: Габдулла Тукай 1911 елда њзенећ биш кљлтђдђн торган авыл ќырларын бергђ туплап, «Яшен ташлары» исемле ќыентыгыныћ беренче кисђгендђ бастырып чыгара. Ул анда Морат Рђмзигђ бђйле булган такмакларныћ барысын да тљшереп калдыра.

Хђер, кешегђ бђя бирњдђ олы шђхеслђр дђ ялгышырга мљмкин. Фђкать Вакыт дигђне генђ бљтенесен дђ њз урынына утырта, барысын да ачыклый.

М.Рђмзинећ њз истђлеклђренђ караганда, ул, Рђсђйгђ кайткан вакытларында, язачак китабына материаллар ќыеп, тљрле ќирлђргђ сђфђр кыла, ерак Тљрке-станга кадђр барып чыга. Димђк, аныћ бђдђлчелеге њзенђ тамак туйдырыр яки баер љчен хђер-сђдака ќыюга гына кайтып калмый. Андый гына ярдђмне ана дуслары, танышлары да књрсђтђ алган булыр иде. Татарныћ хђлле кешелђре булып исђплђнгђн ќизнђсе Йосыф Дибир-диев, якын танышлары Хђсђн Акчурин, Уфада «Хђкимия» мђдрђсђсен салдырган Латыйп Хђкимов кебеклђр хажга барганда аныћ янына туктала торган булалар.

Йосыф Дибирдиевнећ хђтта аћа Мђккђнећ њзендђ йорт сатып алып бњлђк итње дђ мђгълњм.

Кайдадыр архивларда, иске язмаларда, тљрле чыганакларда Мљхђммђдморад Рђмзи, Мљхђммђдморад ђл-Минзђлђви, Мљхђмђдморад ђл-Мђкки, Мљхђммђдморад ђл-Мђдинђи, шђех Мљхђммђд, Морад Казанлы, Морад ђфђнде, Бђдђлче Морад, Шђех Морад, Морадшаџ Баџадиршанов џђм тыйнак кына язылган Морад исемнђрен књрсђгез, белеп торыгыз, ул — Бикчура хан оныкларыныћ оныкларыннан берсе, књренекле татар галиме, якташыбыз Морад Рђмзи булыр.

Дамир Гарифуллин,
туган якны љйрђнњче