2005 1

Ђдип Ишнияз бине Ширнияз Хђрђзми (1725(?) - 1790/91)

Ђдђбиятыбызныћ XVIII гасырда иќат иткђн вђкиллђреннђн Ишни­яз бине Ширниязныћ калђм мира­сы бњгенгђ кадђр љйрђнелми кала бирђ. Аныћ тормыш юлы, ђдљби-педагогик эш-чђнлеге дђ хђзерге татар укучысына мђгъ­лњм тњгел дияргђ мљмкин.

XIX гасыр татар тарихчылары аныћ ту­рында берникадђр мђгълњматлар язып кал­дырсалар да, аларны њстереп, кићрђк љй­рђнњче ђлегђ књренми. Каюм Насыйри (1825-1902), Шиџабетдин Мђрќани (1818-1889), Ризаэтдин бине Фђхретдин (1859-1936) хезмђтлђрендђ Ишнияз бине Ширни­язга кагылышлы кыска гына сђхифђлђр сакланып калган1. Ђлеге сђхифђлђр эчтђ­лек ягыннан бер-берсеннђн артык зур факт­ларга ия тњгеллђр. Нигездђ, алар буенча тњ­бђндђге хђбђрлђр чагыла:

Ишнияз бине Ширнияз бине Ярмљхђм-мђд Хђрђзми Љргђнеч шђџђрендђ туган. Аныћ ђнисе Хђдичђ бикђ мелла Ширим кызы була. Ишнияз бине Ширнияз 1770 ел­ларда татар халкына белем бирњдђ ярдђм итњ максатында Хђрђземнђн Казан артына килеп чыга. Аныћ Кышкар, Љлђ Казакла­ры кебек авылларныћ мђдрђсђлђрендђ укытуы турында хђбђрлђр бар. 1776 елдан аныћ укыту эшчђнлеге Оренбург янында­гы Каргалы мђдрђсђсе белђн бђйлђнђ. Улбирегђ Олы Мђћгђр авылыннан килеп Кар-галыда мљдђррис џђм ахун булып торган, шагыйрь Габдессђлам Урай улы вафатын-нан соћ чакырылган дип уйларга нигез бар. Чљнки Ишнияз бине Ширнияз язма чыга­накларда ахун дип тђ йљртелђ2.

Моннан тыш ђдипнећ Хђрђзем белђн бђйле «Ишнияз ђфђнде» дигђн дђрђќђсе дђ була. Књрђсећ, ул Хђрђземдђ зур дини бе­лем алган џђм дин галиме гаилђсендђ тђр­биялђнгђн кешедер.

Ишнияз ђфђнде бине Ширнияз џиќри 1205, милади 1790/91 елда Оренбург янын­дагы Сђгыйть бистђсе, икенче тљрле ђйт­кђндђ Каргалы бистђсендђ вафат булган, бистђнећ иске зиратында ђдипнећ кабер та­шы да саклана. Шунысы кызык, гадђттђ та­тар эпитафиялђренећ югары љлешлђренђ (башына) Коръђн аятьлђре языла торган булса да, ђдипнећ эпитафия язмасы бик ќыйнак кына: «Ишнияз ђфђнде ибне Шир­нияз Хђвђризми 1205 сђнђ» дип язылган (ташныћ язуы уеп эшлђнгђн, ул 20x40x65 см зурлыгындагы ак известь таш­тан куелган).

Ишнияз бине Ширниязныћ татар мђ­дрђсђлђренђ укытырга килње татар халкы љчен зур вакыйга була. Без аныћ педаго­гик карашлары, фикерлђре, укыту эшенђ кертелгђн яћалыклары хакында ђлегђ аз бе­лђбез. Лђкин аныћ карашлары татар галђ­мендђге актуаль мђсьђлђлђргђ кагылган­лыктан Ишнияз бине Ширнияз атаклы ке­ше булып киткђн.

Ул ќђйге кљннђрдђ ястњ џђм ясигъ на­мазларын ќђйге озын кљннђрдђ уку-укымау турындагы бђхђслђрне њзенчђ хђл итеп, алар укылмаска тиеш, дип халыкны ышандырган. 1830 елларда аныћ бу караш­ларын кабул итеп гамђл кылган имамнар белђн бђхђслђр хакында Ризаэтдин бине Фђхретдиннећ «Асар» китабында язылган3.

Ишнияз бине Ширниязныћ атаклы шђ­кертлђреннђн Сђгыйть бине Ђхмђт ђш-Шырданый (1741-1831), мелла Сђгыйть би­не Ђхмђт ђл-Барыши (7-1813/14), мелла Ибраџим бине Арслан ђл-Кимеви (7-1843), Монасиб бине Габдрахман ђл-Казани, Яхья бине Сђфђргали ђл-Болгари (1758-1838) исемнђре мђгълњм. Каргалы мђдрђсђсендђ Ишнияз бине Ширнияз укыта башлагач, ан­нан белем алырга љлкђн имам-мљдђррис-лђр њзлђренећ шђкертлђре белђн књченеп килђ торган булганнар.

Каюм Насыйри џђм Ризаэтдин бине Фђхретдиннећ бђялђве буенча ђлеге Кар­галы мљдђррисе XIX гасыр татар мђдђни књтђрелешенећ башлануына этђргеч бир­гђн зат була. Ишнияз бине Ширниязныћ дини реформаторлык карашлары аныћ кулъязма хђлендђ таралган «Рисалђи гака-идел-Болгария» исемле китабында бђян ителгђн. Бу юлларныћ авторына ђлеге ки­тапныћ бер кулъязма нљсхђсен 2004 елда Казанда шђхси китапханђдђ књрергђ туры килде. Ул кулъязма Казанда Ђхмђт Ишмо-ратов исемле татар филологы кулында сак­ланган булган. Ђсђр татар телендђ, ќићел аћлаешлы итеп язылган, автограф дип бђ­ялђнергђ мљмкин. Гарђп язуыныћ татар тђгъликы ысулында, коћгырт кара белђн башкарылган, башы-ахыры бар, књлђме 60-70 битлђр чамасы. Бу ђсђрнећ заманын­да Ш. Мђрќани, Р. Фђхретдин кулларын­да књчермђлђре булса да, дђњлђт китапха­нђлђрендђ аныћ кулъязма нљсхђлђре сак­лануы хакында мђгълњматлар књренми. Шулай ук ул басылып та чыкмаган.

Галимнећ икенче бер хезмђте «Лђтаи-фе Ишнияз бине Ширнияз» исеме белђн мђгълњм булып, татар ђдђбиятында шулай ук аныћ турында искђ алынганы юк. 1970 нче елларда археограф Нигъмђт Ва-џапов аныћ бер кулъязмасын Татарстан Республикасыныћ Мамадыш тљбђгендђге Сљн авылларыныћ берсендђ тапкан иде. Лђкин, хђзер ул кулъязманыћ язмышы мђгълњм тњгел. Ишнияз бине Ширниязныћ ул китабы тљрки-мљселман дљньясында кић таралган Александр Македонский (Искђн­дђр Зљлкарнайин), Локман Хђким, Мђхмњд Газнђви, Ђдџђм-Ибраџим, Баязид Бистами, Лђйлђ белђн Мђќнњн џ. б. сюжетларга язылган хикђялђрдђн гыйбарђт булып, ан­да чама белђн 60-70 ђсђр булган дип фа­разларга мљмкин.

1983 елны Казанда табылган бер тау-шалганрак кулъязманы љйрђнгђч ахун Иш­нияз бине Ширнияз хикђялђре ќыентыгы булуы ачыкланды. Кулъязманыћ фђкать 13 бите сакланган. Югалган битлђре дђ књп. Шушы сђбђптђн 15 тулы џђм тулы булма­ган хикђя сюжетлары тикшерелде. Ђлеге кулъязма табылу белђн 1973 елда Казан ар­тында табылган бер кулъязма фрагменты­ныћ да Ишнияз бине Ширнияз хикђялђре ќыентыгы сђхифђлђреннђн булуы тђгаен­лђнде. Кайбер ђдђбиятчыларныћ хезмђтлђреннђн књренгђнчђ, бу ђдипнећ ќыенты- Ишнияз бине Ширнияз хикђялђре билгы Казанда, Казан тирђсендђге татар авыл- геле бер тђртиптђ бирелгђн. Моны безнећ

ларында кић таралган булган. тарафтан табылган ќыентыклардагы хикђЯзучыныћ хикђялђре урта гасыр мђ- ялђрнећ дђ бер эзлеклелектђ бирелњеннђн

селман халыклары ђдђбиятларындагы сю- књрђбез. Мђсђлђн, џђр ике ќыентыкта да жетларга нигезлђнгђн булса да, бик акту- «Солтан Мђхмњд џђм аныћ кияве Хђсђн» аль яћгырыйлар. Алардагы легендар сол- белђн «Лђйлђ-Мђќнњн» хикђяте бер-бер таннар, суфыйлар, сђњдђгђрлђр образла- артлы урнаштырылганнар. Хикђялђрнећ рында бњгенге кешелђргђ хас психологик астында Ишнияз бине Ширнияз исеменећ характерлар, дорфалык, самимилек, тап- язылуы аларныћ авторлары кем булуын кырлык џ. б. сыйфатлар чагыла. књрсђтђ.

Ишнияз бине Ширнияз њзенећ хикђя- Бу XVIII йљз ђдибенећ билгесез хикђлђренђ нигез итеп XVIII гасыр татар ђки- ятлђре килђчђктђ табылып, аныћ тулы ќыятлђре џ. б. файдаланган. Аныћ мисалы ентыгы хакында да сњз алып барырга мљм «Патша белђн юха» хикђясендђ књренђ. кин булыр. Шушы юнђлештђ эшлђњ љчен Хикђятнећ баш љлеше, югалса да, аныћ ни яћа чыганаклар барлыгы да мђгълњм. Дибелђн башланганын татар ђкияте белђн мђк, татар мђгърифђтчелеге инде XVIII бђйлелектђн чыгып реконструкциялђргђ йљзнећ икенче яртысында ук њзенећ бармљмкин. Шунлыктан, ул татар ђкияте ни- лыгын Ишнияз бине Ширнияз иќаты Аша тезендђ хикђят язган беренче мђгърифђт- игълан иткђн була. Бу язмага кушымта итеп чебез дип исђплђнергђ лаек. 1983 елда Казанда табылган хикђятлђр ќы­ентыгыннан њрнђклђр бирелђ.

 

ИСКЂРМЂЛЂР:

1. Насыйри К. Сайланма ђсђрлђр. Дњрт томда. - Казан, 2003. - Т. 1. - Б. 345-346.

2. Мђрќани Ш. Мљстђфадел-ђхбар фи ђхвали Казан вђ Болгар. - Казан, 1900. - Т. 2. - Б. 216.

3. Ризаэтдин бине Фђхретдин. Асар. 2 ќљзьэ. - Оренбург, 1901. - Б. 59-60.

 

Хикђйђт

[Пђйгамбђр џђм аныћ сђхабђсе]

Кљнлђрдђ бер кљн пђйгамбђр галђйџиссђлам сђхабђлђринђ мигъраќга ашдыгыны бђ-йан ђйлђде. Йђгъни, гареш вђ кљрсине, вђ ќђннђтне тђн књзи илђ књрдњкине, мигъраќдан рљќугъ итдекендђ ишегенећ бу хђбђринећ хђрђкђте сљкњн булмаганыны вђ тњшђкенећ хђрарђте суынмаганны бђйан итдекенећ соћында сђхабђлђрдин берђгњси ошбу хђллђрђ инкяр ђйлђде, књћпенђ сыйгмады, кирњ эвинђ кайтды. Ђњвђл заманда бу сђхабђнећ хаты­ны он илђр иде. Иренђ ђмер ђйлђде: «вар, су килдер, сезлђргђ тђгам бешерњб бирђйен», - диде. Ир кабул књрде, кулына чилђк алды, суга китде, дђрйа кенђринђ килде, чилђгинђ су дулдурдисђ, ул сђхабђнећ књћле [суга] кермђккђ мђйел ђйлђде. Камыйс вђ ђзђрини љстендин суйды, њзени суга быракды, чумды, вђ бђгъдђ башыны судан чыкарды, фи ђл-халь њзени бер йабанда хатын сурђтинђ хђсђх иделгђн књрде, йђгъни алышынган књрде. Тњрт янына нђзар ђйлђде, салаџќи ђхђдине књрмђди. Мђгђр, бераз соћында, бер чупанны књрди. Ул чупан моныћ хатун икђнен белгђч тотмак касдени итде. Бу андин фирар идњб бер йыгач куышына керде. Ахрел-ђмер ул чупан бу сђхабђне тотуб алуб эвинђ кайтды, њзинђ никах итде.

Ђлкыйсса. Иите йылга тигрњ ир-хатын улуб тереклик итделђр. Берничђ ђњлад вљќњдгђ килде. Кодрђти Илаџи иркинђ ул хатун мђсех идњлгђн сђхабђ (йђњм мин Илаџ) дђхи књћли сувга кермђккђ мђйел итде. Дђхи ђњвђлги тик камис њзђрњни суйуб њзени суга пыракды. Дђхи башыны чыкарды, ђњвђлги чумылган йиринђ чыка килде. Ђњвђлге кийемлђре џђми­шђ сђламђтлђрдњр. Чилђге илђ алуб куйган сувыныћ хђрђкђте сљкњнђ килмђгђн. Ул чилђк илђ сувны эвинђ алуб кайтды. Хатын џђмишђ онны илђб бетмђгђн. Хатыны ђйтде: «ничек џеб заман кайтдыћ?» - тиде. Ире ул хатыныга тђгъйир улыб сђргђзђшни бђйан ђйлђде. Хатыны Камилђлђрдђн ирде. Иренђ ђйтди: «хђзрђти рђсњлуллаџ галђйџиссђламнећ њзђ-ринђ йавыз гљман иткђнсећ, бу књрдећ хђл сића Аллаџу тђгалђдђн тђнбиџдер», - диде. Ире ђйде: «пђйгамбђрнећ мигъраќына ђзкяр иткђн идем, моныћ соћында џђр икесе пђй­гамбђр саллаллаџи галђйџиссђламнећ мљбарђк хозурына килеб, мигъраќи тђсдыйк улыб, изгњ бђндђлђрдин улдылар.

 

СЊЗЛЕК:

ђзђрини — каплавыч тукымалары

ђзкяр — искђ тљшергђн

ђњлад — балалар

бђгъдђ — соћыннан

вљќњд — дљнья

гљман — фараз

йыгач — агач

камилђ — акыллы

камис — књлмђк

касдени — телђгенђ

кенђри — яр

мђйел ђйлђде — телђде

мигъраќ — бик кыска мизгелдђ пђйгамбђр мог­ќиза белђн Аллаџы тђгалђ янында булып, аныћ каршына килеп, аныћ урынын књреп кайткан

пђйгамбђр — Мљхђммђд галђйџиссђлам књздђ тотыла рљќугъ — мигьраќдан йортына кайту сђргђзђш — башыннан кичкђннђр сђхабђ — Мљхђммђдиећ љйрђтњлђрен беренче кабул итњче мљселманнар сљкњн — тынычлану, тукталу суйды — салды тђгам — ризык, аш тђнбиџ — кисђтњ тђсдыйк — раслау фирар идњб — качып хђрарђт — ќылысы чупанны — чабан, кљтњчене

 

Хикэйђт

[Дљньяныћ фанилыгы]

Вђ кинђ падишаџлардин бер падишаџ њзенећ вђзире ђгъзаминђ диде ки: «бђћа бу дљньяныћ тиз њткђн мисалыни бу дљньяда књргђз!» - ди. Ул вђзире падишаџга диде: «рђгыйђтлђрићђ ђмер ђйлђгел, - бер сђгатьни кеше, эченђ кереп чумырдай [мичкђне] йљзем суы илђ тулдыр! Шунлар мондин соћ њзећ ул йљзем суына чумгыл! - диде. Падишаџ фил-халь бойурды бер мичкђгђ кеше чумылырдай иддњм. Ул ширђни туйдырдылар. Падишаџ мичкђ тарафына њзенић хадимлђре илђн килделђр. Бђгъзесе падишаџныћ тђрсыйгыны, бђгъзесе киемнђренђ, бђгъзесе башмакларыны алдылар. Падишаџ ул ширђгђ чумылды. Бђгъдђ башыны чыкарды. Њзене бер йапанда књрде џђм тњрт тарафына нђзар ђйлђде, џич кемсђнђ књрмђди, мђгђр бер карый уграды. Ул карыйдан сорады: «бу нђ атлыйг Сђхра­дыр?» - диде. Ул карый ђйде: «ошбу сђхраны Дђшти Кыпчак дирлђр», - ди. Њзенећ шђџђ­ренђ сорады. Карт ђйде: «фђлђн микъдар Мђнзилдер», - диде. Ниџайђтђ сэр йырак ир-меш, њз тереклекендђ йитмђк имкяне йукдыр. џђр тњрт тарафны сорады, «џђр тарафны гизђрђ йырак» - тиде. Андин соћ ул карт шђџђренђ сорады: «нђ йирлек сђн, кандин килњр-сђн?» - диде ирсђ сорагач: «сђн, фђлђн, мосафир ирмешсђн» - тиб эвинђ илтеб миџман ђйлђде. Бу шаџ ул картка чук кљнлђр хезмђтлђр ђйлђде. Бу падишаџныћ хезмђте ул карт­та мљлђйем килде. Ул картныћ бер кызы вар ирде, бу падишаџга тђслим ђйлђделђр -никах кыйлыб, ул падишаџныћ књћленђ бу картныћ кызы ниџайђтсез мљлђйем килде. Кљн-дин-кљн мђхђббђтлеклђре зийадђ улды, берничђ ђњлђдлђре вљќњдђ килде. Вђлидђлђре дђхи ниџайђтсез сњвеклњ улды. Дђхи падишаџ кљйлђрдђ бер кљн сувга кермђгђ касд итде.

Ђлкыйсса. Киемлђрене суйылды, њзене сувга пыракды, чумды, вђ бђгъдђ башыны чыкарды, њзене дђхи йљзем ширђсендђ књрде. Хадимлђре џђмишђ мљнтазыйрлђ килеб чыккач, бђгъзесе тђнене кортоб, вђ бђгъзесе киемлђрене ићенђ салыб солтанђт тђхетенђ илтеб ултыртдылар. џђмишђ гљманлык улды, вђ џђм башыны тњбђн салыб ултырды. Сђ­гать бисагать аџ орды. Ул хђким вђзире килеб књрди вђ бђгъдђ ђйде: «падишаџ ни бул­ды?» Андин соћ падишаџ сђргђзђшни бђйан ђйлђди. Андин бђгъдђ ђйди: «ђй, падишаџ ул књргђн хђллђрећ хыйалђт вђџемлђрдер», - диде. Бу џђр ки гыйбрђтдер, дљнйаныћ фанилекенећ мисалы ошпуныћ кебидер дђйњ нђсихђт там ђйлђде.

 

СЊЗЛЕК:

ђгъзђм — олы

бђгъдђ — соћыннан

вђџемлђр — хыялдагы уйлар

зийадђ — њсте

имкян — мљмкинлек

кандин — кайдан

мђнзил — тукталыш

пыракды — ыргытты

рђгыйятлђр — кул астындагы халык

тђрсыйгыны — зиннђтлђрин

тђслим — тапшыру

уградый — очрады

хђдим — хезмђтче

ширђ — сыгынты

 

Хикђйђт

[Ђдџђм џђм аныћ улы Ибраџим]

Шђџре Бђлехдђ Аллаџы Тђгалђнећ бер изге бђндђлђрендин бер Ђдџђм атлыйг изге бђндђ вардыр. Рузгяринић књбрђген гњрстанлар арасында њткђрер ирде. Ул Бђлех шђџђ­ренећ падишаџсыныћ бер сахибќђмал кыз угланы вар ирде. Падишаџныћ сарайыныћ йукарысындин башыны тышкары чыкарыб узганны књрђ торыр ирде. Падишаџныћ сара­йыныћ йукарысындин башыны бу гњрестандагы Ђдџђм књзенђ туш улды. Ул кыз угланныћ ќђмалене Ђдџђм аны књрди. Мећ ќан илђ ул падишаџныћ кызына гашыйк улды. Андин соћ ул кызы књрмђгђ џђм алырга касд идеб, шђџђр эченђ керди, падишаџдин кызын сора-мак нияте илђн. Падишаџныћ мђсќедкђ килер йулында каим улды.

 

Ђлкыйсса. Падишаџ йараннары илђ мђсќедкђ барыб кайтыр улды. Бу Ђдџђмнећ па-дишаџга сњзлђргђ тђкате йитмђде. Нђњмиз улыб, тилмереб караб калды. Падишаџ њзенећ фирасђти илђ белде. Бу фђкыйрьнећ бер гарызы вардыр дђйњ. Ул фђкыйрьнећ катына бер вђзирене књндерде: «Вар хђлене сора, нђ гарызы вардыр», - диде. Вђзир ул фђ­кыйрьнећ катына варды, хђлене сорады: «нђ гарызыћ вар?» - диде. Ђдџђм ђйтде: пади­шаџныћ кызыны никах ђйлђгђ сораймын, - диде, - вар, ђйт падишаџга, кызыћны сорай-дыр», - дђйњ. Вђзир моныћ сњзенђ хђйран калды: «варайын, ђйтђйен», - диде. Бу вђзир кирњ падишаџ катыйна дњнде. Падишаџ вђзирендин сљаль ђйлђди: «нђ гарызы вардыр?» -диде. Вђзир кыйыр-кыймаз ђйде: «кызыћны никах ђйлђгђ сорайдыр», -диде. Буны ише-деб ул шаџныћ барча вђзирлђре хђйран калдылар. Андин соћ вђзирлђренђ мљшђвђрђт ђйде: «ни дийђйек?» - диде.

 

Ђлкыйсса. Мљшђвђрђтлђре уга тоташды, иттифак итделђр: «мђџђр хакыны агыр са-лайык, андин кайтыр», - диделђр. Шаџ ђйде: «буныћ хђли љч хђлдин тыш дђгелдер. Йђки бу бер Вђлиулладыр, йђки бер диванадыр, йђки кешени сынагудыр. Шаџныћ ике дљррђйђ-те вар ирде. Андайын намдљррђлђр иде. Заманында аслан џич ђсђдханђнлђр юк ирде, анды Намдарлар ирде. Заманында аслан џич ихва[...] нђндђлђр юк ирде. џђр икесене китерделђр. Ул Ђдџђмгђ ђйде: «ђгђр буйларныћ охшашыны табар булсаћ, кыз синећдер» - диделђр. Ул Ђдџђм буны ишедђчђк - хуш улыр, - диб, кирњ дњнде, бер дићгезнећ кенђ-ринђ варды, чилђк алды. Ул дићгез суыны тњгђ башлады, йарымчыларны дђхи кушды. Тњкделђр.

 

Ђлкыйсса: бу дићгезнећ суыны киметделђр, эчендђге ќанварлар тђфђррыг вђ на-лишкђ килдилђр. Хак тђгалђ ул ќанварларныћ књћленђ бер илџам пыракды: «варыћлар ул Ђдџђмнећ максудыны хасыйль идећлђр, юкса коругыны калдырыб сезлђрне џђлак ђй-лђйњр». Ул дићгезнећ ќанварларындин берсене Ђдџђмгђ илче итњб књрдердилђр. Ул Ђд­џђмнећ гарызыны белделђр, ќанварлар џђр берђњсе бер дљррђне агызларына алыб ки­терделђр. Ќанварларныћ килтергђнне утыз йеб дљрритлђрене алыб бакасыны кайтарды: «варыћ, бђн сездин хушындым» - дђйњ. Андин соћ ул Ђдџђм, ул инќњлђрне алыб пади­шаџ хозурына килде. Ике дљрренне књстђрде, њзгђлђренђ гизлђди. Ул Ђдџђмнећ инќњлђ-ре шаџныћ инќњлђрендин Џђзар чындин ќђвад раушан улды. Падишаџ џђм йаранлары хђйран калдылар, нђ ђйлђгђ белмђделђр, ахрел-ђмер: «син угрысын, шаџныћ ул инќњлђ-рене кандин алдыћ?» - дђйњ тљџмђт идеб, йљзен каралтырга телђделђр. Фил-хђл, Ђдџђм куенындин ул гизле инќњлђрендин икесене дђхи чыкарды: «Бу да дђхи сезнекемедер?» -диде. Икене дђхи чыкарды: «бу да дђхи сезнекимидер?» - диде. Икене дђхи чыкарды, тђмам уланча, џђммђсе хђйран калдылар, нђ сњзлђргђ белмђделђр, деллђре багланды. Ђдџђм ђйде: «ђгђр буны кабул идеб, кызыћызны вирсђћез, њзећезгђ улсын кызыћыздан ђњвђл, куиынындан чыкарган инќелђрне џђммђсене ђлендин сљреб сачыб йибђрде. Иллђ икесене генђ калды, њзе кире торлагына дњнде. Ул Ђдџђм китдеке заман шаџныћ кызына гайђт дђ агыр гыйллђт ирешде. џеб заман табиб - Хазикъларны йагладылар, џич дђвайђ белмђделђр. «Шаџныћ ђњвђл кызы фи-ан њлде», -дђйњ џђммђсе тђгъйир улыб гамь-госса илђ дђфен итделђр. Ђдџђм дђ бу хђлне белде. Падишаџ кызыныћ кабренђ килеб, хђреб идеб: «буны терек вакытында књзем туйа књрмђдем, џич булмаса њлгђн булса да бер књ­зем туйганчы књрђйем», - диб, каберене ачды, вђ ул њлгђн кызны кабернећ йанына сљйђ-де, куиынындан бийђ инќњлђрне чыкарды. Кабер эче раушан булды. Бу хђл илђ ул Ђдџђм кызыны караб торыр иде.

Ул Бђлех шђџђрендђ бер карый хатын вар иде. Бер гайђт табиб-хазикълардин иде, кич илђн табиблыкындан кайтыб килерендђ каберстанда бу нурны књрде: «нђ нурдыр?» -дђйњ катларына варды, хђллђренђ књрде, гайеплђде: «бу нђ хђллђрдер?!» -диде. Ђдџђм ул хатынга сђргђзештлђрне бђйан ђйлђде. Ул хатынныћ, Ђдџђмнећ шђфкате килде. Ул кызныћ йљзенђ нђзар ђйлђде, йљзен нурлы књрде. Андин соћ ђйде: «бђн буныћ хђлен ка­раб карыйм, нитђкдер?» - диб, кулын тотыб карады иде, бућа ђќђл дђгел ирмеш, фани булган ирмеш, тамырыны чиртсђћ фил-хђл сихђткђ килер иде. Ђдџђм ул карый хатынга илтимас идеб тамырны чирњттерде. Падишаџ кызы фил-хђл сихђткђ килде. Књзен ачды, карады, њзен кабер эчендђ књреб: «бу ни хђлдер?» - диде. Ђдџђмгђ ђйде: «син кемсећ?» -диде. Ђдџђм аћа сђргђзештлђрне бђйан идеп бирде. Кыз бу хђбђрлђрне Ђдџђмдин ишет­кђч: «бђн сића кђнизђк улайын», - диде. Андин соћ Ђдџђм ул ике ќђњџђренђ ул карый хатынга виреб бђхиллђтде. Ул падишаџ кызыны эвинђ илтеб, њзенђ никах итде, мђхђб­бђтлеклђре кљндин-кљн зийадђ булды.

Аллаџы тђгалђ Ђдџђмгђ ул падишаџ кызындин бер угыл вирде, адын Ибраџим куйды­лар, ниџайђтсез хљсниќђмал иясе улды. (Лђ йђњми мин лђ йђм) Шаџ њзенећ рђгыйђтлђре илђ шикярдан кайтыб килдеклђрендђ бу Ибраџимны урамда йул њзђрендђ уйнадыгына туш улыб књриб, шаџ хђйранђ калды: «Ничек бђнем кызым ќђмаленђ охшагандыр», - диб кулына алыб, кочыб сљйде. Вђ џђм кем угланы ирдекене сорамайынча ук эвинђ хатыны янына алыб китде. Шаџ хатыны буны књргђч, ќаныны фида кылырга йитде.

 

Ђлкыйсса. Бу Ђдџђм угылыны нђ эзлђп вђ сораб, угылы Ибраџимны шаџ хозурында табды. Шаџга ђйде: «йукса гайђт њзегезнекедђй књрђсегез килђме?» - диде. Ђйделђр: «бигайђт мљштакмыз», - диделђр. Ђдџђм ђйде: «ђгђр мљштак улсаћыз йибђреб алдыры-ћыз» - тиде.

 

Ђлкыйсса. Йахшы ђсбаблары илђн йибђреб алдырдылар. Миндин соћра угланларын-дин артыграк идеб тђрбийђ итдилђр. Ђдџђм угылы Ибраџим илђ шаџныћ кызыны ђткђлђ­ренђ тђслим итдекенећ соћында, њзе гариблеккђ ихтыйар ђйлђде. Бђйет мљќавирлеккђ китде.

Ул шаџныћ Ибраџимдин гайре угылы юк ирде. Ибраџим балигъ улдыгында бабасы падишаџ вафат улды. Бабасы урнына Ибраџимны Бђлех шђџђренђ падишаџ идеб кыйл-дылар. Ниџайђтсез гадел вђдад игђсе улды. џђмишђ зикер вђ [...] улды. Бер кљн солтанђт сђйрендђ зикер вђ сђна илђ Аллаџы Тђгалђгђ тђкъриб булмак касдендђ ултырыр ирде. Сарайныћ љстендђ бер кемсђнђ биђдђбчелек илђн йљрер улды. Бу Ибраџим солтанђт џђй­бђте илђн ул кемсђйђ хђбђр кылды: «кемдер ул, биђдђблек илђн анда нђ эшлђр?» - диде. Ул сарай љстендђге кемсђ ђйтде: «мин мондин тђвђме эзлђрем» - диде. Ибраџим ђйде, «ахмакмы сђн, сарай тњбђсендђ тђвђме улыр?» Кирњ ул Ибраџимђ ќаваб кайтарды: «син­ме ахмак, минме ахмак? Тђхетећ љстендђ ултырыб Аллаџы Тђгалђгђ тђкъриб булмакны эстђрсен?» - диде. Ибраџим ђйде: «бу сезђ тђнбиџ имеш», - диб.

Ошбу Ибраџим дђхи (фи йђњме мин ђл-айђм) тђхет милкене тђрек идеб, горбђт вђ горбђтлекне ихтыйар итђргђ касд итде. Дђхи књћленђ килде «мин китдекем соћында ми­нем кеби кем гадел вђ дад илђ тотар бу рђгыйђтлђремне вђ џђм кем нђфкалђндерер ќђмђгатьлђремне» дђйњ фикер илђ мђхкђмђсендђ ултырыр ирде. Бер хуш, зиба кемсђнђ ђйтњбђ килде. Бу Ибраџимдин кунак улырга кђрвансарай сорады. Ибраџим ђйде: «мондин кђрван соралмый, бу мђхкамдер» - диде. Ул кемсђ ђйди: «синдин борын кемлђр шаџ улыб мђкам дотдылар?» Ибраџим ђйди: «миндин ђњвђл бабам иде, андин дђхи фђлђн [диб] тезеб китде. Ул кемсђ Ибраџимга ќаваб ђйде: «имди анда малик улса, бер кђрван­сарай [булыр] ирмеш. Синдин соћ синећ кебилђр килеб гадел вђ дад ђйлђр, - диде. Мо­ныћ бу сњзе илђ Ибраџим тђнбиџлђнде.

Кљннђрдђ бер кљн њзенећ вђзирлђре берлђ сђйер сђйран идеб шикярга чыкдылар. Чук Мђнзиллђргђ йљри торгач кљнне томан басыб китде. Нђ берсе бер тарафга китдилђр ниџа-йђт пђракђндђ улды, џич кайу ђтрафка варырларыны белмђделђр. Ибраџим ике вђзире илђ бер тарафга китделђр. Ниџайђтсез карыйлары ачды, томан књтђрелде. Бу ике вђзир­нећ берсенећ куйынында мљбарђканђ књмђч вар ирде. Аны йийђлем диб йиргђ куйдылар. Бер карга килњб ул књмђчлђрне алыб китди, зар вђ фиган илђ тђхрир улыб. Ки ул карга бер тагъ љстенђ варды џђм ул тагъныћ башына ашды. Ибраџим аты берлђ дђхи ашды. Ул тагъныћ башында бер ђле вђ айакы баглы бер карт кеше књрде. Байакы књмђчлђрне ул карга бу картныћ књкрђге љстинђ куйыб, ватыб ул картка йидерер ирде. Ибраџим ул карый­ныћ йанына варды, хђлене сорады. Ул карый: «бу кљн йите кљндер, бђн бер сђњдђгђр хуќа ирдем, хђрамилђр йулымны ордылар, малымны алдылар, њземне кулымны-айакымны багъ-лаб, бђйлђ итеб китделђр, Аллаџы тђгалђнећ ђмере илђн ул кљндин бирле бу карга бђћа бђйлђ ризык йидерер», - диде. Ибраџим моныћ ђл-айакыны тишешде, њзи бер йары кит­де, фђџем итде, Аллаџы Тђгалђ - азак падишаџдыр, минем ќђмђгатьлђремне џђм ризык­сыз њлтермђз дийеб гафлђтенђ китђреб, њзенећ чупаны катына килеб љстендђге шаџлык киемнђренђ њзе чупанга виреб, чупанныћ киемнђрен кийеб горбђтлек ихтыйар ђйлђде, -ђткђсе Ђдџђм кеби.

 

СЊЗЛЕК:

эл — кул

адын — исемен

баглы — бђйле

берђгњси — берсе

би ђдђбчелек — ђдђбсезлек

бигайђт мљштакымыз — бик тђ сагынылганы-быз

быракды — салды

вђдад — дуслык

вђлиулла — аллаџ изгесе

гамь-госса — кайгы-сагыш

гариблекне ихтыйар — мосафирлыкны телђде

гарызы — њтенече

гафлђт — ваемсызлык

гизлђде — яшерде

гизле — яшерелгђн

iгорбђт — читтђ аерылып йљрњ, мљсафирлык

гыйллђт — чир, авыру

дад — гаделлек

дђфен итде — књмделђр

дљррђйђт — энќе коллекциясе

дњнде — кайтты

зийадђ булды — њсте

зикер — искђ алу

игђ — ия, хуќа

игђсе — иясе

илтимас идеб — тыћлап

иттифак — берлђшњ

йагладылар — ялладылар

йарымчы — уртакка эшлђњче

йийђлем — ашарбыз

каим улды — басып торды

карый — карт

касд идеб — телђп

ќђвад — юмарт

кђнизђк — хезмђтче кыз

кенђринђ — ярына

књстђрде — књрсђтте

мђкам — урын

мђхкђмђсендђ — хљкем йортында

мљќђвирликкђ — каберлђр карарга

мљшавђрђт — кићђш

нам-дђррђлђр — исемле энќелђр

нђзир ђйлђде — карады

нђфкалђндерер — ризыкландырыр

пђракђндђ — таркалу

раушан — якты

рђгыятьлђре — хезмђтчелђре

рузгяр — гомер

сахибќђмал — гњзђл

сђна — мактау

сђргљзђштлђрне — булган хђллђрне, баштан кичкђннђрне

сљаль — сорау

солтанђт сђйерендђ — солтан хезмђтендђ

табиб-хазикъларны — табиб-белгечлђрне

тђвђ — дљя

тђгъйир — њзгђртњ

тђкъриб — якынайту

тђнбиџ — кисђтњ

тђрек — ташлап

тђслим итдеке — тапшырганы

тђффђрыг вђ налиш — куркып елау

тђхрир — хђбђр

торлагына — торагына

туш улыб — туры килеп

уга — шућа

фани булган — мђрткђ киткђн

фи-ан — бик кыска вакытта

фиган — елау

фирасђте — сизгерлеге

хђрамилђр — юлбасарлар

хђреб идеб — карганып

хљсниќђмал — гњзђл

чук мђнзиллђр — књп ќирлђр

чупан — кљтњче

џђб заман — тиз заман

џђзар чындин — мећ мђртђбђ

џђйбђти — авторитеты

шикяр — ау, сунар

эвинђ — љенђ

эстђрсећ — телђрсећ

юл њзђрендђ — юл буенда

 

Хикђйђт

[Падишаџ џђм юха]

[Бу хикђянећ баш љлеше юк. Лђкин аны татар халык ђкияте белђн чагыштырып анда ни хакында сњз барганын књзалларга мљмкин. Кыскача: падишаџ юха белђн очрашып аћа љйлђнгђн џђм авырый башлаган. Табиблар аћа «авыруыћныћ тљп сђбђпчесе хатыныћ, ул юха булса кирђк», - дигђннђр. Табиб аћа хатыны юхамы, тњгелме икђнен сынарга кићђш бирђ. - М. Ђ.]

[...] «Мин аны ничек сынайым», - диде. Фђкыйџ ђйде: «син тђббахећђ ђмер ит- кезђрђ тљрле тђгам пешерсенлђр. Ул ђгђр йуха нђслендин булса, бик йаратыб йийђр, ђгђр тозлы тђгамећдин йисђ, њзећђ кичкесен бик йахшы сувлатыб йат, сарай ишеклђренђ мљхкђм беркет, џичбер чыкарга йирећлђр калмасын, џђм сарайыћца су калдырма. Ул сусыз то-ралмаз, ул сусагач су излђр. Син аны књрмђгђн тик булып йат, ђгђр синећ сынаганыћны сизсђ, њзећне џђлак идђр», - диде.

Андин соћ падишаџ, фђкыйџ ђмеренчђ, ошбу хатынны тђќрибђ ђйлђде, сарай ишек­лђренђ џђм мљхкђм биклђде. «Падишаџ йоклады», - дигђч, мђхбњбе торды, су излђде, булмады, ишекне тибрђтде, мљхкђм баглы улды. Нђ идђргђ белмђде. Ахырел-ђмер гаќиз-легендин йылан сурђтенђ керде, бу кадђр олуг аждаџа булды. Бер пђнќђрђдђн башын чыкарды, шђџђр читендђ бер књл бар ирде, ул књлдин башыны сузыб су эчде. Койырыгы џаман сарай эчендђ калды. Туйгандин соћ кире тартылыб, кыз сурђтенђ кереб, кире кайт­ты, йђнђ шаџи ќиџанныћ куйынына кереб йатды. Шаџ бу хђлне тђмам белде. Тђнендђ ќаныйдан лик рђмакъ калды. Иртђ улды. Ђњвђлге фђкыйџне кинђ кайта љндђде, - синећ сњзећ раст калды ирмешсен, -диде. Кичђ улды. «Имди ни хђл илђ мондин котылмак кирђк вђ нђ илђ џђлак итмђк кирђк?» - диде. Фђкыйџ ђйде: «имди аћа џичбер чара булмас, мђгђр син аныћ хакына диб корычдин бер сарай бина кылдырмак кирђк. Ул аны кисђ бел­мђс, ђмма њзене аћа кертергђ дђхи хђйлђ кирђк. Аныћ хђйлђсе бу улыр. Ул сарайны син шђйлђ мљлзђм кылгыл, астанђћне кеби књзлђр књрмђмеш вђ колаклар ишетмђмеш улсын.

Аћа айгыл: «мин синећ кулыћдай тђгам йийђйем», - дђйњ. «Син ул сарайда бђћа тђгам бешереб йидергел, мин аны синећ љчен бина итдем», - дигел. Ђмма, њзећ мокыйм кермђ-гел. Аны ничек тђ булса керткел вђ џђм кергђн сђгать ишекне биклђнердђй улсын, йукса кире чыкар улса, њзећне хђраб идђр. Вђ џђм ул сарай нигезсез улсын, йомырка охшашлы, тњгђрђк булсын, тђгђрђп йљрердђй булсын. Кинђ сарайныћ тигрђсинђ утын йагыб кыздыр-гыл, йуха ничек улса да чыкардин».

Падишаџ ул сарайыны фђкыйџ ђйтњенчђ тљзетте, мђхбњбене алыб сарайга барды, кермђгђ телђделђр. Мђхбњбе ђњвђл кермђде. Шаџ ђйдђ: «бергђ кердек», - диб, айакыны атладылар. Шаџ кереб йитдеке заман кире сикереб чыкды: «астыћ фи ђланђ багланды, аџ гафил улдым» - диде, сурђтићђ алданыб, ишекне бер кђррђ тартты, баглары сыгылыб инеб керде, ђмма ачылмады. Шаџ ул заман ђмер итде хазирдђ ќђмигъ улан хадимлђринђ тиз ул сарайны хђзер кылган утынлар илђ кыздырырга, џеб заман кыздырдылар. Фи ђла­нђ ут тик улды. Ул йылан сарайны койрыгы илђн шђйлђ чайкады, сарай урнындин кубыб йомырка кеби йљрди. Кинђ шаџга бу кадђр илтимаслар итде: «кил, коткар мине, синећ ќордыћа, асыл вђ нђселећђ зарар тигермђзмен», -дђйњ антлар эчте. Шаџ илтифат итмђ­де. Аныћ чљн фђкыйџ ђйткђн ирде: «ни кадђр тилмерсђ дђ, чыкара књрмђ, хараб улырсын» -дђйњ вђ кинђ «аны њлтермђсдин ђњвђл нђзђр ит рђгыяйђтлђрдин ахыр ачдырса, котыма-лы џђм йандыргандин соћ кљлени ќыйыб алгыл, нђ кадђр кљл булса, ул кадђр туфракы кушгыл, ул тирьяк булыр. Аныћ бђџђсе гомрећђ сарыф кыйлсаћ йитђр» - диде. Падишаџ ул фђкыйџ сњзене тотды. Йылан сњзенђ карамады. Ул сарайны ут илђ тышындин уйлђ кыздырды. Ул йылан бер олуг сурђткђ кереб, сарайны тулдырыб йарайым дигђндђ, эссе­леккђ тњзђ алмады, џђлак улды. Ул шаџ кљлене алыб, туфрак илђ кушыб, тирьяк идеб, њзенђ хђреќ иденде. Гомере тик ахры уланча йитде.

 

СЊЗЛЕК:

айгыл — ђйт

астанђ — бусага

илтимас — ялвару

ќђмигъ — ќыелган

кезђрљ — кыздырып

кинђ — соћыннан

лик рђмђкъ — соћгы сулышы

мђхбњби — сљеклесе, хатыны

мљхкђм — нык итеп

мокыйм — кермђгел

пђнќђрђ — тђрђзђ

тђббах — пешекче

тирьяк — дару

фђкыйџ — белњче, юрист

фи ђланђ — шунда ук

хазирдђ — хђзер булган

хђреќ иденде — чыгымнарына тотты

шђйлђ мљлзђм — бђхђстђ ќићелгђн

 

Хикђйђт

[Иблиснећ дљньяга хаќђте]

Кљнлђрдђ бер кљн Солтан Байазид солтан Иблис лђгыйнне тотуб ђл-айакыный богау­лады вђ зынќырлады. Аны тоткандин соћ гайре шайтанлар тђмам кешелђрне аздырмак-дин туктадылар. Андин соћ кљлли адђмлђр дљнйа гамђллђренђ тђрек идњб, ахирђт гамђл-лђригђ мђшгул улдылар. Тљн-кљн эшлђре тђгать вђ гыйбадђт улды.

Иќарђт вђ зирагать џђм сђнђгать улсун тђрек идњлде. Хђтта адђмлђр дљнйасына зы-йан килде. Фикъџ вђ кодалик илђ мљстђфђрикъ улдылар. Бу Иблис илђ улмакы адђмилђр­гђ тарлык ирмеш дђйњ, Иблис лђгыйнне дђхи богауларыны алуб йибђрде. Андин соћра дђхи адђмилђр дљнйа эшегђ мђшгуль улдылар, ђњвђлге хђллђренчђ.

Сђмигъна мин ахун Ишнийаз.

 

СЊЗЛЕК:

ђл — кул

зирагать — ќир эшкђртњ

иќарђт — хезмђт итњ

кљлли — барлык

кодаликъ — низамнар

мљстђфђрикъ — аерылу

сђмигъна мин — ишеттем

сђнђгать — товар ќитештерњ

тђгать — намаз

тђрек — ташлап

фикъџ — шђригать кануннары

 

Хикђйђт

[Гыйлем џђм гакыл]

Бер кемсђнећ мђќнњн угылы вар иде. Ул угылыны бер гыйльме нљќњмдин тђгьлим иткњче остазга тђслим ђйлђде, дђхи ђйде: «остаз, син минем угылымны ул кадђр галим ит, бу гыйльме нљќњмгђ телђсђ та ки, синећ њзњћ кадђре улсун», - диде. Андин соћ остаз аныћ угылыны алыб китде, иќтиџадлык варынча њгрђтде. Хђтта њзе кебек кангый улды. Њгрђнмђк соћында эвинђ кайтды. Ђткђсе њзенећ элендђге йљзеген учына йомарлады, угы­лына ђйде: «ђй, угылым, бу нђ торур, ђгђр гыйльме нљќњмдин хђбђрећ улса, хђбђр вир-гел», - дђйњ, угылына имтихан ђйлђде. Угылы ђйтде: «бер тњгђрђк нђрсђдер» - диб. Дђхи: «исме нђ торур?» - тиб сорады ирсђ, угылы ђйтде: «тегермђн ташыдыр», - диб ђйде.

Хасыйле кђлям ушбу кыйссадин гарыз будыр, бђгъзе кемсђдђ гакыл улур - гыйлем улмаз, бђгъзе кемсђдђ гыйльме улур - гакылы улмаз.

Књрдњћлеге синећ шул угылыћда гыйлемлек књп ирмеш, галимлек куђте илђ тђмам нђ ирдекене белде. Бђс, гыйлем башка, гакыл башка улур, ирмеш.

Хикђйђт
[Байазид Бистамины шђйтанныћ алдаганы]

Кљнлђрдђ бер кљн солтан Байазид Бистами ќиџанны гизњб йљредегендђ бер шђйтанга уграды. Књрде, бу шайтанныћ аркасында туп-тулы нуктасы, бер йирдђ ќђмигъ идњб барур ирде. Байазид ђйде: «ђй, лђгыйн, бу нђ нђрсђлђрњн торур, бу нукталар илђн ни гамђл идђрсђн?» - диде. Лђгыйн ђйде: «ике-љч шђйех вар, айларныћ аркасына менеб булмай-дыр, вђсилђ идђргђ бу мунчаклары анда алуб барурмын, айларныћ муейынларына баг-лаб менђрмен», - диде.

Байазид ђйде: «ђй, лђгыйн, син бђћа менђргђ мунчакыћ кани?» - диде.

Иблис ђйде: «сића менмђгђ мљшкел дђгњлдер», - диде. Андин соћ Байазид ђйде: «ђй, лђгыйн, мин сине менгермђгђймен», - диде. Лђгыйн гоќњзђ булды.

Кљйлђрдђ бер кљн Байазид Бистами бер сђхрайђ чыкды. Бу сђхра кашында бер карый хатун књрде. Ул хатун ђйде: «бђни дђрйадин чыкаргыл!»

Байазид Бистами ђйде: «карый хатун кил, минем аркама сынгыл, алыб чыгарайын», -диде. Соћра килеб менде. Дђрйаныћ тђмам уртасыйна йиткђч, ул лђгыйн ђйде: «ђй, Байа­зид, књрмђймњсђн мин синећ аркаћа мунчаксыз менђм», - диде.

Солтан Байазид лђгыйн иркђнен белде ирсђ дђрйа уртасына књтђрњб орды. Мећ хђ-ќалђтлек илђ ул лђгыйндин хђляс улды.

Бу кыйссадин морад бу торыр, џђр кем димђсен ки, «бђн ул лђгыйндин хђляс улы-рым», - дђйњ. Имди Байазид Бистами кеби шђйехлђремезе мећ хђќалђткђ калдырса, сђ-нећ илђ мин катында калдык, џђркем Хак тђгалђ ул лђгыйннећ хезмђтендин њзе хифыз заманында амин иткђй иде.

 

СЊЗЛЕК:

вђсилђ — чара, ђсбап.

гоќузђ — карчык

кани — кайда

мунчаклар — атныћ муенына киертеп куела џђм аћа арканныћ бер очына элђктереп кырга пе­чђн ашатырга икенче очын казыкка бђйлђп ку­ела.

нукта — ат башына киертелђ торган йљгђнгђ беркетелгђн бау.

сынгыл — ябыш

уграды — очрады

хђќалђт — оят, оялу

хђляс — котылу

хифыз — саклану

 

Хикђйђт

[Солтан Мђхмњд хђзинђсе џђм караклар]

Солтан Мђхмњд хђзинђсенђ хђрамилђр килеб керделђр. Мал вђ мљлкђтенђ гарикъ идђргђ шљругь ђйлђделђр. Ул солтан Мђхмњднећ мал вђ мљлкђте ул хђрамилђргђ телгђ килделђр. Кодрђте илаџи илђ ђйделђр: «ђй, хђрамилђр, сезлђр безлђрне алмаћызлар. Без Мђхмњднећ малы вђ милке дђгелмезлек, Хђсђн дигђн кемсђнећ малымыз», - дђйњ. Бу угрылар бу малларныћ сњзенђ хђйран калдылар. Мал вђ милекне алмайынча чыгыб кит-дилђрI.

[...] [Мђхмњд солтан бу малларныћ њзенећ кияве Хђсђнгђ калырга тиешлеген чамалап, Хђсђнне њтерергђ ниятли. - М. Ђ.]. «Казанны асыћ, эченђ кеше књмелердђй су тултырыћ, аны џђм хђддин гизђр кайнатыћыз. Ђњвђл иртђ илђн кем дђ кем килеб керсђ, шул заман зђџђр илђ асылмыш казанга салыћызлар, џђлак улсын», - диде. Падишаџ њзе џђм кияве­нђ хђбђр иттерде: «Аллаџы тђгалђ бойырса, галђс-сабах бђнем шул фђлђн сарайыма эчкњ илђ килсен», - дђйњ, «њзем џђм анда улырым кавем-кабилђ илђ», - диде, - «мђќлес корам, шадлыклар идђм», - диде. Кияве бу хђбђрне шђдин ишедђчђк шад улды. «Ђхмђд Аллаџ якын књрђ башлады», - дђйњ. Хасыйле кђлям шаџныћ кияве иртђ илђ дђгъвђт идел-меш ивгђ килергђ чыкды, бигайђт џђйбђт илђ, дђхи књб кешелђр илђ бардыкларында йул-да бер ивгђ алыб керделђр. Мђќлеслђре вар иркђн, тђгъзыйм вђ тђкрим итделђр.

Ђлкыйсса. Шаџныћ кияве гозер итде: «имди, зинџар, рљхсђт итећезлђр, падишаџ за­рыгу», - дђйњ. Кияве хљрмђтдђ вакытта падишаџ гљман кылды: «имди киявем баргандыр, казанга салганлардыр, варалым, књрђлем», - дђйњ, ашыгыб килеб керде. Кердеке заман шаџныћ њзен тотыб казанга салдылар, гозер-илтимасына карамайынча, «ђгђр безлђр си­нећ ђмрећђ хилаф итсђк, син безлђрне газаб ђйлђйњрсђн», - [дип], џђлак итделђр. Шаџ њлгђн заман кияве килеб керде. Моны њлтереб падишаџ урнына падишаџ идеб тђхтенђ куйдылар. Ђмренђ итагать идеб џеб заман џђммђ рђгыйђте бђет вирделђр. Иукарыдагы мђзкњр Маликларныћ асылына ирде. Мал вђ нал, вђ залл - тђмамы Хђсђннећ улды. Бул­ды бу кыйссадин безлђрђ хиссђ будыр - Хак тђгалђ ђмренђ мотыйг улмады џђр кем йук-дыр чара, нитђк кем Хак тђгалђ «Айател-кљрси»сендђ йад кылды...

I Монда кулъязманыћ бер бите югалган. - М.Ђ.

 

СЊЗЛЕК:

бигайђть — чиксез

гали — бљек

гарикъ — џђлак

гозер итди — њтенде

дђгъвђт — чакырылган

залл — бозык

итагать — буйсынып

мђзкњр — югарыда књрсђтелгђн

нал — шикђрђ камышы

сабах — иртђ, таћ

тђгъзыйм — хљрмђтлђњ

тђкрим — зурлау

хђрами — карак

шљругь — керештелђр

 

Ќыентык Галимќан Ибраџимов исемендђге Тел, ђдђбият џђм сђнгать институты, Кулъязмалар џђм текстология бњлеге каршындагы Мирасханђдђ 39-коллекциядђ 5015 саклау берђмлеге булып теркђлгђн.

 

Марсель Ђхмђтќанов,

филология фђннђре докторы, академик