2001 3/4

Ќилдђн ќитез Мљќђџит

Жђй урталары иде. џђр кљн иртђн Ык буенда аны я велосипедта, я ролик-зы тимераякта књрђлђр. Озын гђњдђле "бу кунак мљслимлелђрнећ игътибарын ќђлеп итђ. Бала-чагаларга шул гына кирђк тђ инде: џич аныћ яныннан китмилђр. Хђер, алар спортчыга комачауламыйлар, аныћ џђр хђрђкђтен зур игътибар белђн књзђтђлђр. Спортчы њзе дђ: "Тамашачылар белђн књћеллерђк", — ди. Олырак яшьтђ-гелђр љчен исђ ул књптђнге таныш. "Шиџай-лар Мљќђџите бит ул, безнећ якташ", — дилђр алар.

Ђйе, балачактан бу якларда чыныгып, кљч ќыеп њскђн егет ул. Шућа да кичлђрен район яшьлђре белђн очрашуларда бик телђп катнаша. Аларны илебезнећ ић кљчле спортчылары биографиясе белђн таныштыра, њзенећ чит иллђр стадионнарыћдагы чыгышлары турында сљйли.

Кем соћ ул — Мљќђџит, спортныћ кайсы тљрендђ дан казанган? Ђгђр "Спорт Прикамья" белешмђлегенђ књз тљшерсђк, анда якташыбыз турында тњбђндђге юлларны укырбыз: "Спартак" ќђмгыяте ђгъзасы Мљќаџит Хђбибуллин 1963 елда тимераяк спорты буенча Россия чемпионы булды. М.Хђбибуллин тарафыннан бигрђк тђ стайер дистанциялђрендђ књрсђтелгђн нђтиќђлђр аћа РСФСР џђм СССР командалары составында совет спорты данын Норвегия, Финляндия, Кытай... стадионнарында ућышлы яклау мљмкинлеклђре бирде. М.Хђбибуллин Инс-брукта IX кышкы Олимпия уеннарында катнаша. 1967 елда ул халыкара класслы спорт мастеры нормасын њти.

Сњз дђ юк, белешмђлектђ спортчы турында тулы мђгълњмат бирелгђн. Тик бу коры санаулар спортныћ њзенђ генђ хас киеренке кљрђшен, татар егетенећ шђхесен ачамы соћ? Шућа да танылган спортчы белђн очрашу љчен, ул яшђгђн шђџђргђ — Пермьгђ юл тотам.

Моћарчы мин аны њзђк газеталарда басылган фоторђсемнђре буенча гына белеп килдем. Чем-кара чђчле, ачык йљзле Мљќђџитне спорт залындагы дистђлђрчђ егет арасыннан танымаска мљмкин тњгел иде.

— Њземђ алмаш ђзерлим, — диде ул, танышкач, џђм бераздан Мљќаџитлђргђ кайттык: бњлмђсенећ бер почмагы — шђхси спорт музее. Анда — дистђдђн артык тљрле рђвештђге џђм тљстђге кубоклар, дипломнар, медальлђр, сувенирлар, чит ил газеталары, фотоальбомнар... Барысы да зур пљхтђлек белђн ќыелган. Бу бњлђклђр татар егетенећ спорттагы ућышларын кљзгедђй чагылдырып, аларга нур љстђп торалар сыман.

— Тимераяк спорты белђн мин шактый соћарып — авыл хуќалыгы институтыныћ дњртенче курсында укыганда гына шљгыльлђнђ башладым, — ди Мљќђџит.

Ђ ул болай була. Егет физкультура укытучысыннан "пычак" дип йљртелђ торган тимераяк сорый.

— Андый спортчыларга гына бирелђ, сића гадие дђ ярап торыр, — ди тегесе.

Студентныћ ачуы кабара. Ул њзенећ "спортчылар"дан џич ким тњгеллеген расларга тели. џђм кыш тђмамланып килњенђ карамастан, тимераякчылар секциясенђ язылырга була. Бу телђген тренер, спорт мастеры Г.С.Семеновага белдерђ. Галина Сергеевна исђ:

Секциягђ кљзен язылалар, — дип кырт кисђ. Лђкин Мљќђџит стадионнан китђргђ ашыкмый. Ул иптђшлђренећ књнегњлђрен сђгатьлђр буе књзђтеп тора. Берничђ кљннђн тагын ђлеге соравын тренерга кабатлый. Аныћ сњзендђ нык торуын књреп, Галина Сергеевна инде башкачарак сњз йљртђ.

Бњген группа беренчелегенђ ярышлар њткђрелђ, шунда катнашасыћ, шунда синећ мљмкинлеклђрећне дђ књрербез — ди ул.

Мин берни дђ белмим бит...

— Иптђшлђрећне куып ќитђргђ телђсђћ, љйрђнерсећ.

Тренер књптђннђн эш кљндђлеге алып бара торган була. Бу ярыштан соћ ул тњбђндђге юлларны язып куйган: "Хђбибул-лин секциягђ 1954 елда язылды, туган елы — 1933, татар, авыл хуќалыгы институты студенты. Уртача буйлы, гђњдђсе атлетларныкы тљсле, физик хђзерлеге бик яхшы. Ќићелатлет, пятиборец. Кызу канлы, лђкин њзен кулда тота ала. Тимераякта йљрњ техникасы — артык гади. Аякларын ќыя алмый. Кул хђрђкђтлђрен координациялђми. Тимераяк спорты белђн шљгыльлђнергђ телђге зур".

Књнегњлђр ђнђ шулай башланып китђ. Ул тиз арада группадагы иптђшлђрен куып та ќитђ, узып та китђ.Яхшы тимераяк бирергђ телђмђгђн укытучыга да њзенећ кемлеген "књрсђтђ": институт спартакиадасын ота. Хђтта тренер биргђн књнегњлђр дђ азрак булып тоела башлый аћа.

—Књнегњлђрне сизми дђ калдым. Минем организмга бу гына ќитми, зуррак нагрузка кирђк, — ди ул остазына. Шул чак аныћ гадђттђ елмаючан књзлђрендђ спорт азарты нурлары балкый.

Педагог сњзеннђн чигенми.

—Нык нигезсез йорт салмыйлар, йљгерњ техникасыныћ бљтен нечкђлеклђрен њзлђштермичђ, спортта кљч белђн генђ ќићђргђ уйлама, — дип кире кага ул Мљќђџитнећ дђгъваларын.

Хђбибуллин тренерныћ планын тљгђл њти. Чљнки њзенећ хистойгыларын, омтылышларын тезгендђ тота белђ ул. Ђ ићде бирелгђн программаны энђсеннђн-ќебенђ кадђр башкарып чыга. Кая ул књнегњ калдыру! Аларныћ берсенђ дђ соћга да калмый Мљќђџит. Тренер аныћ џђрчак ќыйнак, эшчђн, џђр књнегњлђрдђн њзе љчен мљмкин кадђр књбрђк алырга телђп, алардан канђгатьлђнњ табып йљрњенђ аналарча шатлана.

Хезмђтенђ књрђ нђтиќђлђре дђ килђ. Мљќђџит, группадашлары белђн яшь аермасын да кыскартырга телђгђндђй, спорт осталыгы басмаларыннан баш ђйлђнгеч тизлек белђн югарыга књтђрелђ башлый. Њзенећ беренче сезонында ике айда ул ќиде ярышта катнаша џђм 500 метрлы арада шђхси књрсђткечен кинђт 5 секундка киметђ.

Мљќђџит беренче сезонында њзенећ шђхси рекордларын 9 тапкыр яћарта, разряд нормасын њти. 1957 елда Пермь шђџђре чемпионатында љченче урынны алып, беренче разрядлы спортчы була. Шђхси рекордларына 10 тапкыр тљзђтмђ кертђ.

Спорт мастеры биеклеген штурмлау турында уйланыр вакыт ќитђ.

Мљќђџит 1958 елны шђџђрнећ кышкы спартакиадасында њзен моћа ђзер дип саный. Башта ул 3 мећ метрлы дистанциядђ шђџђр рекордын куя. 10 мећ метрны егетебез мастер књрсђткече белђн њтђргђ тели. џђм ул дистанцияне нђкъ тренер билгелђгђн график буенча њтђ. Семенованыћ секундомеры 17 минут 29,8 секунд вакыт књрсђтђ. Лђкин судьяларныкы тљрлечђ: берсенекендђ — 17 минут 29,1, икенчесенекендђ 17 минут 30 секунд — мастер нормасы, љченчесенекендђ 17 минут 31,6 секунд. Мљќђџитнећ тренеры бу ярышларныћ баш судьясы да. Њзе билгелђгђн вакытны беренче ике секундомер белђн кушса, Хђбибуллин спорт мастеры дигђн сњз. Галина Сергеевна, тренер њз шђкертенђ "булышты" дигђн сњз чыгудан љркеп, мастер вакытын расламый.

— Быелгы сезонда син мине ике колачыма да егып салдыћ, — ди аћа ярыштан соћ моћарчы Россия Федерациясенећ ић кљчле тимераякчыларыннан саналган Гариф Шђйдуллин.

Мљжђџиткђ танылган спорт остазыннан бу сњзлђрне ишетњ књћелле. Лђкин хђлиткеч минутта тренерныћ читтђ калуы, њтђлгђн норманы расламавы аћа ђле бик озак тынычлык бирми, аны борчып тора. Ќитмђсђ сезонныћ соћгы ярышы иде бит. Инде спорт мастеры исемен алу љчен тагын бер ел кљтђсе...

Бњген, Мљќђџит зур спорт белђн инде књптђн саубуллашканнан соћ, аныћ барлык чыгышларын да књзаллап, татар егетенећ спорт биографиясендђ шундый књћел тљшерђ торган "ташлар"ныћ ифрат књп булуын књрђсећ.

1959 ел. Горькийда "Спартак" ќђмгыятенећ Њзђк советы беренчелегендђ ул яћадан мастер нормасына џљќњм ясый. Башта 500 метрда ярыша. Кљчле буранлы ќил. Бар кљченђ йљгереп барганда борылышта ул егыла, џђм призлы урын љчен кљрђштђн тљшеп кала.

—Тљшенкелеккђ бирелергђ ашыкма. 5 мећ метрда штурмны дђвам ит, — дип кићђш бирђ аћа тренер.

Йљгерњ графигын тљзилђр, џђр ђйлђнеш љчен тљгђл "расписание" билгелђнђ. Хђбибуллин 8 минут 25 секунд вакыт књрсђтергђ тиеш. Бу — аз гына да запассыз мастер нормасы.

Мљќђџит узышны тигез, планда каралганча алып бара. Тренерныћ секундомеры нђкъ 8 минут 25 секунд вакыт књрсђтђ! Ђгђр, њткђн елдагыдай, тагын ялгышса?.. Бераздан радиодан:

—Хђбибуллин дистанцияне 8 минут 25 секундта њтте,—дигђн хђбђр яћгырагач кына спортчы тирђн сулыш алып куя.

Лђкин секундка секунд туры килгђн вакыт стадионда кайберђњлђрдђ шик тудыра. "Књренеп тормыймыни, — ясалма књрсђткеч", дилђр алар. Шатлык яћадан ачу, гарьлђнњ белђн алмаша. Егет стадионнан башын тњбђн иеп китђ.

— Галина Сергеевна, иртђгђ мин 10 километрда спорт мастеры нормасына барам, — ди ул тренерына, кызып китеп.

— Дљрес, шулай кирђк тђ. Мљќђџитнећ кљче белђктђ дђ, йљрђктђ

дђ уйнап тора. Ул 1500 метрда бик яхшы — 2 минут 23,5 секунд вакыт књрсђтђ. 10 мећ метрга график тљзегендђ берђњ дђ бђйлђнђ алмасын љчен, запас вакыт та калдырырга булалар. Ул вакыттагы мастер нормасы — 17 минут 30 секунд. Хђбибуллин 17 минут 27 секунд вакыт књрсђтергђ тиеш. џђм ул бу бурычны бик шђп башкарып чыга.

—Многоборьеда да мастер нђтиќђсен књрсђтергђ телим, — ди спортчы, ял да итеп тормыйча.

Судьялар аћа яћадан 500 метрга йљгереп карарга рљхсђт бирђлђр. Тагын мастер нормасы! Шулай итеп, бер ярышта Хђбибуллин љч тапкыр мастер чиген уза.

Шул ук елны Мљќђџит С.М.Киров призына њткђрелгђн Бљтенсоюз ярышларында призлы урынны ала, 3 мећ метрлы арада РСФСР рекордын куя, олимпия талђплђре нормативын њтђп, СССР ќыелма командасына кертелђ. Норвегия, Швеция, Кытай стадионнарында ућышлы чыгыш ясый.

Лђкин спортчыныћ характерына, аныћ ихтыяр кљченђ, ниџаять, егетлегенђ сынаулар алда була ђле. Скво-Веллига—Олимпия уеннарына китђргђ љч кљн калгач, командага Мљќђџит урынына Борис Шилковныћ кертелње аныклана. Янђсе, Шилковны ќыелма команда тренеры итеп хђзерлђргђ кирђк, шућа да аныћ Олимпиадада катнашуы зарур-лырак. Мљќђџитнећ Борисны ярышта ерак артта калдыруы шулай сызып ташлана.

Авыр кљрђштђ Олимпиадага путевка яулап та планетаныћ ић кљчле спортчылары бђйрђменђ бармый калуын Мљќђџит бик авыр кичерђ. Лђкин беткђ ачу итеп тунны яндырып булмый. Хђбибуллин, ничек кенђ кыен булса да, њз-њзен ќићеп чыга. Юкка гына ђйтмилђр бит, њз-њзећнећ йомшаклыгыћнан љстен була алу — ић кыйммђтле рекорд ул!

Ќитмђсђ, ул чакны ќыелма командаларны яшђртњ ќиле искђн чак иде. Ђ Мљќђџиткђ 30 тулып килђ. Хђбибуллин-ныћ СССР ќыелма командасында калу-кал-мау язмышы кыл љстендђ тирбђлђ. Ул совет спорты данын якларга хокуклы булуын џђр ярышта, џђр узышта расларга тиеш була. Егет чигенми, аныћ књрсђткечлђре яћара, тизлеге артканнан-арта бара. Ике олимпиада арасында књп тљрле чемпионатлар, халыкара турнирларда катнаша ул. 3 мећ метрга йљгерњдђ, тимераяк спортыныћ књп тљр узышлары суммасы буенча илдђ ић яхшы нђтиќђлђр књрсђтђ. 1964 елда Норвегия — СССР матчы алдыннан њткђрелгђн узышларда дљнья чемпионы Муны, Европа чемпионы Матусевич-ны ота. Халыкара турнирларда Нильсон, Юханессон, Майер Феркерн, Судзуки кебек дљнья џђм Европа рекордчылары џђм чемпионнары белђн призлы урыннарны бњлешђ. Ул њзен дљньяда ић кљчле стайерларныћ берсе итеп таныта. Призлар, медальлђр... Ђ ић зур бњлђк — Инсбрукка — IX Олимпия уеннарына путевка.

— Мљќђџит 500 метрга узышта призлы урыннарныћ берсен алачак, — дилђр белгечлђр. Егет њзе дђ ђнђ шул дистанциядђ кљч сынашырга ђзерлђнђ. Ђмма спорт бђхете бу юлы да аны читлђп њтђ. Тренерлар Хђбибул-линныћ яраткан дистанциясенђ... Косичкин-ны куялар. Ђ Мљќђџиткђ 5 мећ метрга чабарга боералар. 7 минут 52 секунд вакыт белђн дљньяныћ ић кљчле ун тимераякчысы исемлегенђ кертелсђ дђ, Хђбибуллин ярыш нђтиќђсеннђн тагын канђгать кала алмый. Сњз ућаенда ђйтик: Косичкин да призлы урынга њтми кала.

Шулай, ике олимпиада турында да кљенеп кенђ искђ тљшерђ Мљќђџит. Хђер, кљчле кеше тљрле шартларда да сынмавы, њз-њзе булып калуы белђн кљчле бит. Халыкара класслы спорт мастеры Хђбибуллин—нђкъ шундыйларныћ берсе. Соћыннан да ул яраткан спорты белђн хушлашырга ашыкмый. Советлар Союзы беренчелегендђ призлы урыннарга ирешђ, халыкара матчларда ќићђ, 3 мећ метрлы арада РСФСР рекордын куя.

Ђмма вакыт њзенекен итђ. Спорт књгендђ яшь талантлар књренђ башлый. Зур спортныћ бљтен кыенлыкларын, аныћ кљенечлђрен џђм сљенечлђрен татыган егет бу вакытта њзе љчен тормыш профессиясен дђ сайлаган була инде. Ул њзенђ алмаш ђзерлђргђ тели. Тренерлык эшенђ керешђ. Читтђн торып педагогия институтыныћ физик тђрбия факультетын тђмамлый. Ќђмђгать эшендђ дђ актив катнаша. 16 ел буе тимераяк спорты буенча љлкђ федерациясен ќитђкли. Ул 30 елдан артык Пермь педагогия институтыныћ физик тђрбиясе кафедрасында укыта, тренерлык эшен башкара. Инде узган елны, 67 яшьтђ ялга чыга. Хђзер исђ Мљќђџит Мђхаян улы Хђбибуллин њзенећ вакытын тулысынча диярлек бакчачылыкка багышлый. Бу шљгылендђ дђ ућышлар, нык сђламђтлек аћа!

 

Дамир Кадыйров