2003 1/2

Бохара мђктњплђре

«Гасырлар авазы» сђхифђлђрендђ Борџан Шђрђфкђ џђм аныћ тормыш юлын ачыклауга багышланган чыганаклар нђшер ителгђн иде1. Хђзер аныћ иќатын да шактый тулы рђвештђ књз алдына китерђ алабыз. Яћадан-яћа материаллар туплану нђтиќђсендђ аныћ иќат портреты тулылана.

Борџан Шђрђф XX гасыр башында булып узган тарихи вакыйгалар эчендђ кайнап, катнашып њзенећ кыю фикерлђрен ђйткђн, зур эшлђр башкарган татар зыялысы. Иран, Тљркия, Русиядђге булып узган революциялђрне анализлау нђтиќђсендђ ул революциялђренећ, гомумђн алганда, торгынлыкка китерђчђклђре, тђртипсезлеклђр тудырачаклары турында алдан кисђткђн. Нђтиќђдђ, њзе дђ 1917 елда хакимияткђ килгђн большевикларны, аларныћ џђм Советларныћ сђясђтен кабул итмђгђн. Ул Русиянећ социализмга љлгереп ќитмђгђн дигђн фикердђ була џђм «социализм - килђчђк музыкасы» ди. Њзе ђйтмешли, ул партиягђ дђ керми, партия дисциплинасын да кабул итми. Ул бљтен тормышын татар миллђтенђ багышлый, аћа хезмђт итђ. «Социалистик идеялђрне љйрђнмђдем џђм њз тормышымны социализм идеялђрен таратуга багышламадым»,- ди ул НКВДда сорау алу вакытында.

Б. Шђрђфнећ укучыларга тђкъдим ителђ торган «Бохара мђктњплђре» аныћ «Иран мђктњплђр»енећ дђвамы рђвешендђ. Билгеле булганча, Россиядђ реакция котырган чорда, Иранда революция булып узганнан соћ, «Вакыт» газетасыныћ њз хђбђрчесе буларак, ул Иранга юл тота џђм аннан уннан артык репортаж ќибђрђ. Алар «Иран мђктњплђре» (Иран хатлары) исеме белђн «Вакыт» газетасында нђшер ителђлђр. Беренче репортаж 1909 елныћ 10 октябрендђ басылып чыга. «Иран хатлары» шактый књлђмле булып басылган. Авторныћ ђйтњенђ караганда, ил чиклђрен узу ул вакытта ќићел була. Б. Шђрђф Таџран, Рђшт, Инзил џ. б. шђџђрлђр, Иранда булып узган инкыйлаб хакында кызыклы мђгълњмат бирђ. Иран революциясендђ катнашкан тљрле агымнар, кљчлђргђ шактый тљпле итеп њзенчђ анализ ясый, андагы дњрт агымны аерып књрсђтђ (аксљяклђр, руханилар, сђњдђгђрлђр, зыялылар). Революциядђн соћ торгынлык чорыныћ шактыйга сузылачагын да искђртеп куя. Аныћ књпмегђ дђвам итње, масштабы ќђмгыятьтђ хђрђкђт итњче кљчлђргђ бђйле икђнлеген искђртђ2. Ул Иранныћ Милли Мђќлесе мђсьђлђсенђ, тљрки-татар проблемаларына туктап, бигрђк тђ тел мђсьђлђлђренђ югары ђџђмият бирђ. Шђрык халыклары љчен госманлы теленећ берлђштерњче фактор икђнлеген ассызыклап њтђ. Инде 100 ел чамасы вакыт узганнан соћ, бњгенге кљндђ, Борџан Шђрђф фикерлђренећ дљреслеген тагы бер кат икърар итђргђ мђќбњрбез. Чыннан да, ул вакытта (1909 елда) иранлылар, азђрбђйќанлылар, татарлар џ.б. халыклар њзара аћлаша, сљйлђшђ алган булсалар, бњген њзбђк татарны, татар иранлыны аћламый, аралаша алмый. Бу 80 елдан артык большевиклар хакимияте њткђргђн сђясђтнећ нђтиќђсе. Аћлашу теле бары тик рус теле генђ булды.

Билгеле булганча, Борџан Шђрђф Ираннан кайтып беркадђр хђл алганнан соћ аны редакция Бохарадагы 1910 елда булып њткђн баш књтђрњнећ сђбђплђрен укучыларга тирђнрђк аћлату нияте белђн Бохарага ќибђрђ. Нђтиќђдђ, ул «Вакыт» газетасына «Бохара мђктњплђре» исеме астында берничђ репортаж ќибђрђ. Аныћ беренче бњлеге «Оренбург-Ташкент: Юлда ашыгыч сызгаланган нђрсђлђр», икенчесе «Ташкент-Бохара юлы», љченчесе «Канлы вакыйгаларныћ тирђн сђбђбе», дњртенчесе «Гашура фетнђсен чыгарган сђбђплђр» дип исемлђнгђннђр. Репортажларныћ калган љлеше Бохара, Ташкент, Сђмђрканд шђџђрлђре хакында3.

Канлы вакыйгаларныћ сђбђбе дип, Б. Шђрђф Бохара ханлыгындагы золым вђ хаксызлыкны књрсђтђ. Бу - сљннилђр џђм шигыйлар4 арасындагы каршылыкларда чагыла. Ираннан килеп бохаралылар белђн ќитђкчелек иткђн шигыйларныћ сђясђте сљннилђрдђ нђфрђт, ачу тудыра.

Ул базарларда тђртипсезлек, сатучылардан зђкят алу тђртибе юклыгын, бухгалтериянећ нђрсђ икђнлеген белмђгђнлеклђрен ђйтђ. Болар да халык арасында нђфрђт уята.

«Мђэмњрлђр телђсђ кемнећ бљтен малын џђм милкен мљсадђрђ кылырга (кљчлђп алу-Р.В.,Ш. В.) ихтыярлылар. Хљкњмђтнећ табыш џђм чыгымнары ачык хисап белђн йљртелми, акча кем кулына керсђ, шунда эридер»,- дип яза Борџан Шђрђф. Ђлбђттђ, бу гаделсезлек џђм золымнар халыкныћ канын кайната. Халык баш књтђрер куђте ќитмђњ сђбђпле, сабыр итђ. Ђмма «Ил сабыр итсђ дђ, онытмый» дилђр. Бохара чуалышларына болар да зур тђэсир ясамагандыр дип кем ђйтђ ала. Борџан Шђрђф ђйтњенчђ, «сљннишигый арасындагы мђгънђви ихтилафлардан ничек итеп тњрђлђргђ каршы кыямныћ килеп чыгуы моннан соћ тђфсил итђчђк».

Авторныћ Бохара, Ташкент, Сђмђрканд шђџђрлђре турында язылган юллары да шактый кызыклы џђм файдалы. Мђгълњм булганча, Бохара џђм Сђмђрканд шђџђрлђре элек-электђн мљселман дљньясында мђгариф њзђге булып исђплђнгђн. Књп татар шђкертлђре галим, атаклы дин эшлеклесе булу хыялы белђн шушы шђџђрлђрнећ књп санлы мђдрђсђлђренђ юнђлђ торган булганнар. Ђмма соћрак, яћача укыту ысулы тарала башлаган вакытта, ул мђдрђсђлђрнећ абруе кими. Борџан Шђрђф бу хђллђрнећ барысын «Оренбург-Ташкент» поездында уйлап бара: њзенећ мђктњплђрендђ бергђ барган юлдашларын, кызыклы хђллђрне тасвирлый. Узган станциялђрне, књргђн кешелђрне сурђтлђп њтђ. Бохарага ќиткђч, андагы хђллђрне, тирђякны тасвирлый. Укучыларга шђџђрдђ хакимлек итњче сђяси џђм иќтимагый хђллђрне ќиткерђ. Шул елларда Бохарада идарђ урыннары шигыйлар кулына књчђ башлый. Шђџђр халкыныћ књпчелеген тђшкил иткђн сљнни мљселманнарга бу хђл, ђлбђттђ, ошап бетми. Шигыйларныћ бер имамнары хљрмђтенђ матђм њткђргђн кљннђрендђ бу дошманлык кискен кузгалып китђ. Њз-њзлђрен кыйнап, матђм барган шигыйларны књргђн бер сљнни шђкерт аларга карата каџђр сњзлђре ычкындыра. Шигыйлар шђкертне њтергђнче кыйныйлар. Бу вакыйга зур бер фетнђ дђрђќђсенђ књтђрелђ. Сан ягыннан азчылыкны тђшкил иткђн шигыйлар тиз арада ќићелђ, ђмма бу фетнђдђн табыш алырга омтылган затлар ярдђме белђн алар мылтык џђм револьверлар белђн кораллана. Кыйнашу сугыш-њтерешкђ ђверелђ.

Бу фетнђне бастыру љчен Бохара ђмире тарафыннан генерал Леленталь ќитђкчелегендђге рус гаскђрлђре чакырыла. Россиядђн хђбђрче буларак килгђн Б. Шђрђф аннан интервью ала. «Монда сљйлђвенђ караганда, генерал Лелентальга бик кић правалар (хокуклар) бирелгђн. Ђгђр аларныћ барысы белђн файдаланырга туры килгђн булса, география картасыныћ да њзгђрње ихтимал... Русиянећ Урта Азиядђ тоткан сђясђте гадђттђн тыш Сђмђрђле булырга мљмкиндер. Бу генералныћ књзаллавы шућарга омтылучан булырга ярарлык. Бигрђк йомшак сљйли торган кеше. Сартлар шундыйларны яраталар», - дип яза Борџан Шђрђф Русиянећ Урта Азиядђге мљгамђлђлђренђ кагылып. Чыннан да, йомшак сљйлђп катыга утырту сђясђте тњгелме бу?

Фетнђ 1910 елныћ 9 гыйнварында башланып 19 гыйнварда тђмамлана. Журналист уйлавынча, фетнђнећ тљп сђбђбе гаделсезлек џђм халыкныћ чит ил кешелђре тарафыннан изелње, дини каршылык исђ аны каплап кына тора.

Вакыйгаларны тасвирлаудан тыш, Б. Шђрђф њз журналист тикшеренњлђрен оештыра. Ќирле халык белђн аралаша, канлы вакыйгалар узган урынга бара.

Бохарадан соћ Борџан Шђрђф Сђмђркандка юнђлђ. Ђмир Тимернећ пайтђхете булган шђџђрне сокланып тасвирлый, аннан соћ Ташкентка кайта. Андагы мђдрђсђлђрдђ, ташбасмаханђлђрдђ була. Журналистныћ ђйтњенчђ, Ташкентта булган ић мљџим вакыйга - галим Н. П. Остроумов5 белђн очрашуы. Б. Шђрђфнећ «Бохара мђктњплђре» сериясеннђн булган мђкалђлђре шуны сигезенче хат белђн тђмамлана. Гомумђн алганда, «Бохара мђктњплђре» гасыр башындагы Урта Азия мљселманнарыныћ хђлен, тормышын, гореф-гадђтлђрен, чуалышларын, њзгђрешлђргђ мљнђсђбђтлђрен џ. б. мђсьђлђлђрне аћларга булыша.

 БОРЏАН ШЂРЂФ

«БОХАРА МЂКТЊПЛЂРЕ»

I

Оренбург - Ташкент

(Юлда ашыгыч сызгаланган нђрсђлђр)

Бишек янындагы дога кабул булучан дилђр. Сђфђрлђрдђ њзгђреш. Мљселман илендђге тимер юл. Ташкент юлында станциялђр. Тимер юл вокзалы. Трамвай станциясе тњгел. Ике яџњд. Аз калган динле картларыбыз. Ќилле џавага ќиткђч сартлар књренђ башлый.

Ђлли-бђлли итђр бу - Бохарага китђр бу

 Гыйльме тђхсил итђр бу - Максудына ќитђр бу.

Минем анам да бишек янында шулай кљйлђгђндер. Мин бишектђ тирбђлгђн заманда Русия мљселманнары кашында Бохараныћ кадере бик зур булган. Аныћ исемен зикер иткђндђ «шђриф» лђкабен бер дђ калдырмыйча сљйлђшкђннђр. Безне укытырга бик ихласлы мђрхњм бабабызныћ кечкенђ Шђрифлђрне Бохарага ќибђрергђ кызыгып сљйлђшкђнен ишеткђнем бар. Ђњвђл чакта уемызга бик еш килеп йљри торган ишаннар -Хуќа Баџаветдин якынында тђхсил ителгђн гыйлемнећ бђрђкђтле булуын, анда доганыћ мђкъбњл булуын бик књп сљйлилђр иде. Бохарада озак заман торып кайткач, тирђягыбызда мулла булган ике бохарыйныћ бик мђгънђсез булулары гына бабабызны Бохарадан биздерде. Казанда укыганда ишеткђнебез вђ укыганыбыз матбугат (Мђрќанинећ «Мљкаддимђ»сеннђн башлап) безнећ заман яшьлђрен Бохарадан чљерде. Гыйльме тђхсил љчен бару (џђвђсе) безнећ кардђшлђрдђ тамыр ќђймђде. Шулай булса да остазыбызныћ Бохара галимнђрен бик олуглап зикер итње, мђдрђсђлђребез вђ гыйльмебез тарихыныћ Бохарага тљрелње бу кадим шђџђргђ тарихи вђ иќтимагый бер ђџђмият бирњебезне мњќиб булган иде. Шуныћ љчен Бохараны бер књреп тамаша кылырга кызыгып иптђшлђр илђ сљйлђшенђ иде.

Бишек янындагы доганыћ кабуллыгы белђн булса кирђк, мића да Бохарага барырга туры килде. Лђкин бу бару Бохараныћ манзараларын љйрђнеп гыйлем тђхсил итђргђ тњгел, бер-берсенећ канын тњгешкђн мљселманнарныћ гыйбрђтле хђллђрен укучылары-бызга гарыз итњ љчендер.

Элек заманнарда «Бохара гизгђн» лђкабен алучылар бик књп мђшђкатьлђр књргђннђр, бу ерак юлга чыгып киткђнче айларча кићђш иткђннђр, айларча хђзерлђнгђннђр, айларча сђфђр зђхмђтен чиккђннђр. Ђњвђл заманда чынлап та «юл газабы - гњр газабы» булган.

Инде бу заманда џђр нђрсђ ќићелгђ ђверелде. Юлга чыгар љчен кђрван ќыясы тњгел, ат ќигђсе дђ калмады. Мђсђлђн, минем китњем: гыйнвар ундњртесендђ «Вакыт» џђйђте тђхририясенећ кичке ќыелышында Бохара мђсьђлђсенећ ђџђмият кђсеп итдеге сљйлђшенде. Шунда Бохарадагы ђхвальне тђдкыйк љчен махсус мљхђббир ќибђрергђ карар бирелде. Мин шуннан соћгы беренче почтовый поездны кљттем дђ, утырып киттем. Гыйнвар унсигезендђ Ходай насыйп итсђ, Бохарада булсам кирђк. Ата-бабаларыбыз заманында йљз чакрым юлга чыгар љчен иптђшлђрнећ уннан артканын кљтеп утырырга тиеш булган. Хђзер исђ бер кеше ялгызы дљньяныћ бер читеннђн бер читенђ китђргђ мљмкин. Бари Алла сђламђтлек бирсен. Мђдђниятле кавемнђрнећ Харислары (сакчылары) вђ хезмђтлђре безнећ љчен дђ юл ђсбабы хђзерлђтмештер.

Лђкин шулай булса да мљселманнар юл ќићеллђшњдђн бик аз файдаланалар. Мђсђлђн, Оренбургтан Ташкентка килгђн тимер юл бљтенлђй мљселман иллђренђ њтдеге хђлдђ вагондагы юлчыларныћ бик азы мљселман булып, мин барган поездда гадђдлђре бармак берлђ санарлык иде. Бу юлда, гомумђн, йљрњче књп тњгел икђн. Поездда юлчылар љчен булган кечкенђ (тип) бары биш-алты вагондагы кешелђр ќитмеш-сиксђннђн артмагандыр. Хђтта бђгъзан кырык-иллегђ калганы булды. Кайсы вагоннар бљтенлђй буш. Кайсысында бишђр, алтышар кеше була.

Станциялђрдђ менњче-тљшњче дђ, тиккђ йљрњче дђ юк. Бљтенлђй хђят ђсђре књренми. Оренбургтан Ташкенткача арада булган ќитмеш сигез станциядђ менњче-тљшњчелђр ќитмеш сигездђн артмагандыр. Шулай булгач мљселманнар арасына, мљселманнар мђмлђкђтендђ тимер юллар салынмауга бер дђ ис китђргђ ярамый. Мљселманнар љйдђ утырырга яраталар. Моныћ љчен тимер юл кирђкми. Алар ќирендђ тимер юл салынса да файдаланучылар бњтђн миллђт кешелђре була. Яџњдилђр, ђлбђттђ, башта. Дљрес, тимер юл њзе дђ ђџалине хђрђкђткђ китерђ. Лђкин юлны башта салыр љчен дђ аныћ кирђклеге кирђк.

Бу юлдагы станция исемнђренђ дикъкать итмичђ китђрлек тњгел. Мђсђлђн: Акбулак, Актњбђ, Аккимер, Акмђчет, Аккавем, Кара тугай, Караганда, Кара чукат,6 Кара киткђн, Кара њзђк, Кара коћгыр, Тозтњбђ, Актњбђ, Дурман тњбђ...соћра башлы, бишле исемнђр берничђ бар. Бу исемнђр бик бер тљрле булганнан кушучыларныћ фикер мђйданнары кић икђнне књрсђтмђсђ дђ, безнећ љчен янђ бик мљџимдер. Чљнки бу ќирлђрнећ тљрек Ђњладыныкы булуын књрсђтђлђр.

Поезд Оренбургтан кузгалып киткђндђ мин вагонныћ площадкасында торып озатучыны, вокзалны, шђџђрне књземнђн сузып озаттым. Урал љстендђге челтђр књперне њтеп чыккач «Урал аръягы» искђ тљшеп анда ќђяњле књпердђн, атлы књпердђн кичеп вђ кљймђдђ чыкканнар бер-бер атлы књз алдыма килђ башлады. Гадђттђ бик њк хыялый кешелђрдђн саналмасам да, бу вакытта књћелемнећ хиссиятенђ бик ќићелгђн идем. Оренбургныћ минем љчен трамвай станциясе генђ булмавын белдем генђ тњгел, бљтен вљќњдем берлђ сиздем. Юкса бит, књп йљрњче кешелђргђ бер шђџђрдђн кузгалып китњ — шђџђр эчендђ трамвай станциясеннђн кузгалып китњ белђн бердђй була дип ђйтђлђр.

Нђ исђ, мића да «Вестингауз» краны белђн поездны туктатып кире качарга мљмкин тњгел иде. Књземне ачтым. Телемђ килгђн гыйбрђтле сњзлђрне укыдым, тђкъдирне искђ тљшердем дђ вагонга кереп ђйберлђремне урнаштырырга керештем.

Бохарага баручылар юкмы икђн дип, вагондагы юлчыларны књзђтергђ башладым. Минем књршедђ кара каршы урындагы ике кеше: берсе сартча киенгђн нђзек озын гђњдђле, юка иренле, такыр башлы саргылт књзле, сары тљкле бер егет; икенчесе ауропача киенгђн кђлыџ, тђбђнђк гђњдђле, књк књзле, чал башлы, кић генђ ак сакаллы бер карт. Яше шырпы сызды, тђмђке кабыздылар. Карт: «Ќђле бу кем шырпысы, ђ, Малышинныкы икђн?» Яше: «75тер. Шулай язган бит.» Карт: «Юк. Ул, 75тђн артык булмасын дип кенђ язган. Аннан ким булса булыр. Менђ фђлђн фирмђнеке алтмыш биш була, фђлђн фирмђнеке илле биш кенђ була. Ќђле санап карыйк», — дип, тартманы бушатты да санарга кереште.

Бу вакыйгадан гына тњгел, сљйлђшњлђреннђн, теллђреннђн дђ боларныћ яџњди идеклђре мђгълњм иде. Берсе Бохара яџњдисе, берсе польша яџњдисе булып икесе бергђ њзлђренећ милли теллђрендђ сљйлђшђ алмыйлар. Бер-берсен русча сњзлђр берлђ аћлашалар. Русча телеграм яздырырга икесе дђ кешегђ баралар. Васиталары шул чаклы зђгыйфь булса да, бер-берсен табышканнар. Кардђшлек хис итђлђр. Икесенећ дђ Бохарага баруларын белгђч, болар илђ таныштым. Берсе Хазкыя Исхак углы Мушибаев. Бохарада џђм Гђргедђ сату итђ икђн. Варшавага, Мђскђњгђ мал алырга барган. Шуннан кайтышы. Икенчесе Џарун Исхак углы, поляк Лодзь фабрикаларына сатар љчен иске мамык ќыярга Бохарага барышы. Сарт кыргызларныћ чапан, бишмђт џђм юрганнарыннан тљшкђн мамык Лодзьда яћарып янђдђн байлар љстенђ насыйп була икђн.

Актњбђ станциясендђ икенче класска бер мљселман керде. Мин дђ ялгызлыктан чыктым. Камалы тун, кызыл якалы тљлке толып џђм кырпулы бњрек џђм киез итеклђр белђн бу яктагы мљселман сђњдђгђрлђреннђн бљтен кље књрсђтђ торган бу кеше белђн озакламый таныштык. Каралы сђњдђгђре Ф. икђн. Ф. ђфђнде бу тарафларда ярым гасырга якын яшђп џђм књп эш итеп ќђмђгать хезмђтенђ дђ чит тормый торганнардан, бу тарафларныћ хђллђрен бик књп белђ. Кыргыз вђ сарт арасында нугайларныћ хокуксызлыклары џђм моныћ нђтиќђлђре турысында књп нђрсђ сљйлђве мића файдалы булды. Урта Азиядђ татарлар хосусында махсус язачагыннан моныћ тђфсилђтенђ хђзер керешмим. Ф. ђфђнденећ кулында Г. Тукаевныћ «Ђдђбият» мђќмугасен књреп гаќђпсенмђдем тњгел. Яшел бикасаб букчаларда (бер ничђ басма) «Дђлаилел-хђйрат» џђм догалыклар йљртђ торган кешенећ алардан бушап яћа ђсђр укып торуы ни љчен булганын белђсем килде. Сорадым: «Яћа китаплар алып чыктыгызмыни?» Ф. ђфђнде: «Моны ђле Орскида књреп алдым, џинди Минџаќ турысында язган икђн дђ шуны укыйм дидем. Монда мђдрђсђи галияне булмас диебрђк аћлаткан икђн. Соћ аћарга бик књп акча ќыйды бит. Аларны сораучы булмас микђн? Безнећ татарныћ гакылы тљштђн соћ тљшђ дилђр. Дљрес сњз. Без Минџаќга Казалыдан 250 тђћкђ акча ќыеп бирдек. Кулыннан расписка алырга исебезгђ дђ килмђгђн. Кенђгђсенђ генђ яздык. Инде мондый эш булса, бер кенђгђ югала да китђ ул.

Ђгђр кулыннан мљселманча гына булса да язу алган булсак, тикшерергђ мљмкин булыр иде...» - дип сљйлђде. Ф. ђфђнде юлда, фарыз намазлары белђн генђ кифаялђнмђй вирдлђрен дђ књп укый. Бик кызганыч ки, шундый нык динле, гыйбадђтендђ мљкыйд картларыбыз азаеп бара.

Баер љчен диндђ мљкайяд булуныћ файдасы барлыгы мљќђррибдер. Гомумђн, купецлар, хосусан, инглизлђр џђм русларныћ старообрядецлары башка халыкка књрђ булдыкларыннан акчаны да књбрђк ќыя алалар. Алты-ќиде мећ елдан бирле дин алыштырмаган яџњдилђр яратылышларыннан ифрат дђрђќђдђ мљтђгассыб адђмнђрдер. Бары укыганнары њзлђренећ бђйнђлмилђл (бер миллђт) белеп кенђ космополитизмны алга сљрђлђр. Оренбургтан Актњбђгђчђ кар шактый књп булып аннан азая. Казалыда аз, аннан соћ нисфе шималинећ нисфе шималисеннђн њткђч (45 дђрђќђдђн соћ) кар бер дђ юк. «Арис»да кљндез 17 градус ќылы иде. Кар декабрь ахырында бераз явып љреп киткђн.

Сартлар Казалыдан књренђ башлый. Аннан соћ ќђнњбе-шђркый юлда кыргызлар вђ сартлар аралаш очрыйлар. Яхшы туфраклы урыннарда мужиклар утырдыгы мђгълњм. Татарлар шђџђрлђрдђ генђ. Алардан да шђџђрдђрђк яџњдилђр.

II

Ташкент- Бохара юлы

Вокзаллар. Агачлар. Вагоннар. Средний Азия тимер юлы. Кавказ нљфузы. Татарлар. Бохара ханлыгы сђрхђде. Кљрминђ. џава. Кышлаклар. Сартлар вђ ќир эше. Яџудматбугаты. Яћа Бохара.

Оренбургтан килгђндђ Ташкентныћ якынлашуы бик тиз сизелђ. Ташкентка якын станциялђр ќанлырак. Ауропалы (рус яџњде) књп књренђ. Вокзалларда йљрњчелђр, хђтта хатын-кыз књп. Моннан узу якшђмбе кљнне туры килгђнгђ књрђ тамашачылар бигрђк књп иде. Бу тарафта шђџђр халкыныћ бер тамаша урыны вокзаллардыр.

Ташкент вокзалларына килеп туктаганда хђйран калдым. Платформада ничђ мећнђр кеше, ерып йљрергђ мљмкин тњгел. Минем носильщикныћ номеры 57 иде, станциянећ эшлекле булуын књрсђтђдер. Ташкентка якынлашканда бакчалар башланадыр. Ташкент белђн Яћа Бохара арасында агачлар џђм бакчалы урыннар бик књп. Ђмма Оренбург белђн Ташкент арасында агач юк. Тауларда комлыкта «саксаул» исемендђ бер агач њссђ дђ, биек булмыйлар. Бу агач ќир љстеннђн бигрђк тамырга њсђ. џђм шул тамырны ягарга истигъмал итђлђр. Кыш кљне шђџђрлђрдђ поты 25-26 тиенгђ сатыла икђн.

Ташкенттан «Средняя Азия» юлы башланадыр. Монда поездлар унбиштђн утыз бишлђп кадђр вагоннар белђн йљри. Яћа система зур вагоннар. Юкса, Ташкент юлында алты кљпчђкле вагоннарныћ дљбердђвеннђн йљдђгђн идек. Нервный кешелђргђ мондый вагоннарда йљрњ бик яман тђэсир итђ торган булса кирђк.

Средний Азия юлына кергђч юлчыларныћ яртыдан артыгы сартлар. Аларныћ вагоннары њзлђренђ махсус булып, рус вагоннарына сартларны кертмилђр.

Каспий буендагы Красноводскидан башлап Ташкент џђм Ђндиќанга ясалган Средний Азия юлы егерме еллар мљддђтенчђ бу тарафка ялгыз юл булганлыктан Ташкенткача Русиядђн килгђн кешелђр џђм нђрсђлђр књбесе Кавказ шђџђрлђреннђн килмештер. Ташкентка ќиткђч тђ бу тарафныћ нљфњзе астында булуы бик ачык књренђ. Ђрмђн, грузиннар књп. Персияннар очрый. Бу юл сугыш заманында эшлђнђ башланып, Хђрбия нђзараты идарђсендђдер. Элек тђ џђммђ Мђэмњрлђре гаскђрдђн булган. Хђзер дђ контролерларныћ офицер эполеты белђн йљргђннђре бар. Станциялђрдђ татарлар књренгђли. Узел (тљенчек) белђн йљргђн (асламчы) пензалылар, мамык џђм тире эшендђге тамбовлылар, буфетлардагы касыймлылар џђм аратирђ Казан, Саратов татарлары очрыйдыр.

Кђттђ Курганнан 12 чакрым узгач Бохара ханлыгыныћ ќире башлана. Бу сђрхђддђ (граница) узганчыга књренми кала торган бер багананы хисапка алмасаћ мђмлђкђт чигеннђн узганны џич тђ сизелмидер. Гадђттђ чиктђш ќирлђрдђ була торган туктату, тикшерњ кеби нђрсђлђр юк. Шунда тђкрар йљргђн адђмнђрдђн чикнећ кайда икђнен белмђгђннђр дђ бик књп. Ханлыкка кергђч беренче станция «Зирђ-Булак» булып монда џђм Яћа Бохарада ђмирнећ пахта заводлары бар.

«Кљрминђ» станциясенђ килеп туктагач бу ќирнећ аерым имтиязы булганы тоеладыр. Вокзал алдындагы бик матур вђ тђрбияле бакча џђрбер юлчыныћ књћеленђ истифџам галђмђте тљшерђ.

Ђмирнећ тора торган ќире «Кљрминђ» шђџђре станциясеннђн ќиде-сигез чакрым чамасында ерак икђн. Анда ничек барырга икђнне сораштым. Ике кљпчђк белђн биек арбаны књрсђттелђр. Бары шућарга утырып эчећђ каты чыгарып кына барырга мљмкин.

Фаэтон, дрожка юкмыни ? - дидем.

Юк,- диделђр. Ни чаклы сораучылар булса да, аћа рљхсђт бирелмђде. Ђмир якынында ђмирдђн башка гадђти кешелђрнећ фаэтонга утырып йљрњлђре ђдђпкђ каршы килњче (мохалиф) саналганнан ямщикчелђргђ џђм дђ хосусый кешелђргђ бу шђџђрдђ фаэтон белђн йљрергђ рљхсђт итмђделђр.

Бу тарафларда декабрь ахырларында бераз кар явып киткђн икђн инде. Бездђге яз кебек эссе, бары яфраклар юк. Чокыр араларында гына вак-вак кар љемнђре књренгђли. Кђттђ Курганда 27 градус ќылыны књрсђтђ иде. Сартлар тамашаны бик яратканлыкларыннан поезд узганда вокзал платформалары дђимђн тулы буладыр. Њзлђре бердђ тамашачыга охшамыйлар. Бњксђмнђрен књрсђтер љчен чыгарып куйганга охшап торалар.

Юл буенда кышлак (авыл)лар књп. Бђгъзан 15-20 чакрым буенча сузылган була. Монда хуторный хозяйство (ќиргђ џђркем хуќа булып, илнеке тњгел) булганга кышлакныћ йортлары бик сузылган. Џђркем њз ќиренђ утырган. Русиядђге шикелле ничђ 100 йорт бергђ ќыелып утырган авыллар еш очрамыйлар.

Сартларныћ ќир кадерен белњлђре, ќирне эшлђњлђре ис китђрлек дђрђќђдђдер. Кђштђк шикелле вак-вак кисђклђргђ бњлгђн ќирлђрнећ бер карышында да кул тими калган. Њзђн буйларына агач утыртылган. Су тигез килсен љчен ќирнећ љсте тигезлђнгђн. Бары ќир эшлђњ машиналары бер дђ булмаганга бик газап чигђлђр, озак эшлилђр икђн.

Сђмђркандтан узгач бер яџњдиећ «Тђњрат» укып баруына колак салдым. Аћлашылган фарсы сњзлђре ишетелде. Бер сылтау белђн танышып, моныћ китабын књрдем. Гыйбрани (иври) хђрефлђре белђн бик гњзђл басылган. Мића укып карады. Бљтенлђй фарсы икђн. Бу китапны Бохараныћ Даут џђм Рафаил исемендђге хахђмлђр ќыеп, ќђмыгъ вђ тасныйф иткђннђр. Иерусалим(Коддес шђриф)да басылган. Шуннан сорашып белдем: Бохараныћ фарсыча сљйлђшђ торган яџњдилђренђ гыйбрани хђрефлђр белђн фарсыча китаплар басалар икђн. (Бу правило 31 мартта булмаса, аннан элек чыккан булыр).

Бу юлда каршы очраган поездларныћ џђркайсысында Бохарадан китњче шђкертлђр тулган иде. «Мазар кувайд» станциясендђ каршы булган товарный поездда чалма белђн тулган унљч кызыл вагон санадым.

Гыйнвар 18ендђ кич алты сђгатьтђ Яћа Бохарага килеп ќиттек. Моныћ рђсми исеме «Каган»дыр. Башка станциялђрдђн билетны шунда чаклы гына бирђлђр. Аннан Иске Бохарага махсус поезд йљри. џђр кљн ике яктан да алтышар поезд буладыр.

Иске Бохарада мебельле џђм мичле номерлар булмаганга књрђ мин Яћа Бохарада калырга уйладым. Џђм дђ казанлы Ибраџимовлар йортындагы «Европа» номерларына тукталдым. Хезмђтчелђре татар, хозяйкасы немец карчыгы икђн.

Эше Иске Бохарада булганнарныћ Яћа Бохарада торучылары књп. Унбер чакрымны поезд белђн барып килњнећ мђшђкате џђр кљн булса да, Бохарада торудан ќићелрђктер.

Гыйнвар 19ында базарлар тђмам ачылып, мђгыйшђт њз юлына тљшђ башлады. Бары таланган кибетлђр генђ ачылмады.

Бу кљн шигыйлђр урамда књренђ башладылар. Аннан элек качыппосып рус киеме киенеп кенђ йљргђлђгђннђр.

Кушбиги Астана Колыйныћ борадђры шигый Садыйк бђк зђкятче џђм њзенећ вазый-фасын ида кылырга базарга чыккан икђн. Сарт сђњдђгђрлђр ќыелып килеп аны эшеннђн туктатканнар, џђм шул кљн ул да гозел кылынды.

Русиянећ сђяси вђкиллеге мђхкђмђсе бу фетнђ сђбђпле ябык торып, Мђэмњрлђре Иске Бохарага барганнар иде. Алар 19ында Яћа Бохарага кайтып, мђхкђмђ янђ ачылды.

Сђмђркандтан килгђн гаскђр хђзер дђ Яћа Бохарада тора. Генерал Леленталь (бу гаскђрнећ башлыгы) Иске Бохарада. Монда барысы ике йљзгђ кадђр солдат калган. Њтерелгђннђрнећ саны иллегђ кадђр, тљгђл билгеле тњгел. Ике тараф та њзлђрен мђќбњр књрсђтер љчен њлгђннђрне књп књрсђтђлђр. Рђсми урыннардан алынган мђгълњматлардан ике якныћ да њтерелгђннђр саны кырыктан артмый. Яраланганнар 60-70. Кыйналган, сугылганнар мећгђ якын булыр дилђр, чљнки сугышучыларныћ књбесенећ кулында књсђк џђм тимер булган. Њтерђ торган корал йљздђн берсенећ кулына да тимђгђн.

Фђкать Кушбиги Мђэмњрлђренећ шигыйлђргђ мылтык љлђшњлђре исбат ителергђ якын. Арсенал(корал складын)дагы мылтыкларныћ саны ике-љч йљз тулмый икђн.

Сугышныћ икенче кљнендђ (10 гыйнвар) бер кеше (киеменђ карап рус дилђр) капчыкка тутырып килгђн револьверларны шђкертлђргђ саткан. Бђџђлђре 15-20 сумнан башлап 40 сумга ќитешкђн. Бу мђќџњл адђм 50лђп револьвер саткан имеш. Кем икђнлеге мђгълњм тњгел. Сђяси ният белђн булмыйча, форсаттан истифада итеп, сату итђр љчен генђ йљргђн кеше булуы карибдер.

Мљхђббирегез генерал Леленталь тарафыннан кабул ителеп, ярты сђгатькђ кадђр мосахабђт иттем. Бик сљйкемле кеше. Бер генералныћ газета мљхђббиренђ бирђ ала торган ќавапларны дикъкать белђн сљйлђде.

Мин: — Кышлак(авыл)ларда тђртипсезлек хђбђре ишетелгђн иде. Ул ни дђрђќђдђ?

Генерал: — Моннан егерме чакрым чамасында шигыйларныћ Аушат исемле кышлакларына гарђплђр џљќњм иткђн икђн. Хђбђр алгач мин анда кешелђр ќибђрдем. Барып тђртипкђ салганнар. Бары бер кеше њтерелгђн булган. Гарђплђрне котыртучы бер ишан икђн. Аны тотып китерделђр. Бохара хљкњмђтенђ тапшырдым. Аннан башка «Шђџри Сабз» янында бер шигыйны њтергђннђр. Њтерњчесе мђгълњм тњгел. Шуннан башка тђртип-сезлеклђр юк.

Мин: — Сез гаскђр белђн Бохарада озак каласызмы?

Генерал: — Ђле тынычланып ќитњ мђгълњм булмаган бит. Аннан соћ без башлыкларыбызныћ ђмеренђ буйсына торган кешелђр.

Мин: — Бу погромда зарар књргђн кешелђр разый ителђчђкме? Аларныћ зарарларын кем тњлђр?

Генерал: — Русларныћ эше сђяси вђкилгђ каид ул карар. Бохара тђбагаларыныкын њзлђре бу эшлђргђ катнашу минем мђэмњриятемђ керми. Аннан соћ ђле ђхваль мђгълњм булып ќиткђне юк. Кемнђр гаепле, кемнђр гаепсез зарар књргђннђр. Болар џђммђсе тикшерелгђч бу мђсьђлђ каралыр.

Монда сљйлђвенђ караганда генерал Лелентальгђ бик кић правалар бирелгђн. Ђгђр аларныћ барысы белђн файдаланырга туры килгђн булса, география картасы да њзгђрње ихтималы мљмкин булган. Бары хђзергђ моћа ихтыяќ књренмђгђн. Русиянећ Урта Азиядђ тоткан сђясђте гадђттђн тыш сђмрђле баруы мђгълњмдер. Бу генералныћ књзаллавы шућарга омтылучан булырга ярарлык. Бигрђк йомшак сљйли торган кеше. Сартлар шундыйларны яраталар.

 III

Канлы вакыйгаларныћ тирђн сђбђбе

Бохара сђясђтчесенећ сузе. Мђзџђб ихтилафы бохаралыларны сугыштырмас. Бохара ханлыгында золым вђ хаксызлыклар. Халыкныћ ачуы бер чыкмаса бер чыгар.

Бер мђќлестђ сљнни-шигый фетнђсен мљхакђмђ итеп утырганда Бохараныћ яшь сђњдђгђрлђреннђн бер «сђяси» мића ђйтђ: «госманлыларга солтан Габделхђмитне тљшермђк иранлыларга Мљхђммђтгали шаџны кумак ни чаклы мљџим џђм авыр эш булган булса, безгђ Кушбигине гозел итмђк шул чаклы мљџим вђ шул чаклы авыр иде. Ђлхђмделиллаџ, без биш кљндђ моныћ гаџдесеннђн чыктык, њзебез яратмаган хљкњмђтне «бигђр» иттек. Башка миллђтлђрнећ ничђ айларда гына башкара алулары эшне без берничђ кљндђ тђмам кылдык»,- ди. Бу сњздђ бохаралыларныћ мђгьруф горурлары њз хђссасын югалткан булса да, хакыйкать шуннан ерак булмаса кирђк.

Бохарада бу гыйнвар 9-14 дђ булган канлы вакыйгалар бер мђзџђб ихтилафы гына булган. Рђсулулладан соћ хђлифђлектђ Чђџареярныћ кайсысы хаклырак булганны исбат итђр љчен, яисђ Мђџдинећ хђзер терекме, терек тњгелме икђне турында њз мђзџђбенећ игьтикадын љскђ чыгарыр љчен сљннилђрдђн дђ, шигыйлђрдђн да џич берђњнећ сугыш књтђрергђ телђве џђм башкаларныћ шућа кушылуы мљмкин эш тњгел. Бохараныћ муллалары бер китапныћ гыйбарђсен, бер мљсаннифныћ сњзен дљреслђњ, яисђ яћарышка чыгарыр љчен йљзђр ел моназарђ кылышып торсалар да, њз мђзџђб џђм диннђрен љскђ чыгарыр љчен кылычка каршы барудан бик ерак китмешлђрдер. Бохаралылар њзлђренећ ышанулары џђм гадђтлђрендђ никадђр мљтђгассыб булсалар да џђм дђ њзлђре каршылык књргђн нђрсђне башкалар љчен дђ ќаиз књрмђсђлђр дђ, адашканнарны хаклыкка китерњ яисђ Аллаџ сњзен югары итњ љчен аларныћ ќиџадка чыгу ихтималлары юктыр.

Моныћ љчен махсус тђрбия, гыйззђте нђфс, шљќагать, гайрђт вђ фидаилык ляземдер. Болар Тљркестан тарихыныћ элегрђк сђхифђлђрендђ язылып гыйлавђ тукталмыштыр. Моћа Кушбиги Астана Кол џђм аныћ якыннары Бохарада рђсми мђзџђб булган сљннилек вђ хђнђфилекне књптђн кабул иткђннђр џђм шуныћ мњќибенчђ гамђл кылып килђлђр. Боларныћ шигыйлыклары булса да, яшерен генђ булгандыр...

Бинађн галђйџи аларныћ шигый булуларына каршы ђџалинећ џђм шђкертлђрнећ кыям итњлђре ихтималы бљтенлђй ерак. Фетнђнећ сђбђплђрен эзлђгђндђ мђзџђб каршылыкларын нигез итеп тотарга мљмкин тњгел.

Русиянећ гомумђн идарђсе мђдђни мђмлђкђтлђр арасында яхшы урын тотмаса, аныћ Тљркестандагы идарђсе кеше хокуклары ягыннан мђдех итђргђ бигрђк мљмкин тњгел.

Мђгълњм ки, Тљркестанда ригаянећ књп хокук џђм праволары идарђ эшендђге гаскђрилђр кулына тапшырылып џђрбер мљгамђлђдђ аларныћ каты куллары тоелмыйча калмый. Бљтен Русиядђ ић юаш џђм итагатьле тђбђга саналган татарларга Тљркестанда ќирлђшергђ рљхсђт бирмилђр. Монда Мђэмњрлђр њзлђренећ Русиядђ тњгел, бђлки «окраинада» идеклђрен бер дђ онытмыйча торалар. Шулай була торып та, Тљркестандагы рус идарђсенђ кызыгып џђм шундый идарђне љметлђнеп яшђњчелђр бар. Болар рус Тљркестанына књрше булган мљселман ханлыкларындагы ригаялђрдер. Рус Тљркестанына књрше мљселман ханлыкларында яшђњче ригая њз кардђшлђренећ рус химаясендђ рђхђт кђсеп итђ алуларына џђм килђчђктђ тыныч булуларына бик тђ кызыгалар. Њзлђрен дђ шундый бђхетле књрђселђре килђ. Мин бу хђлне Иранда књреп гаќђпсенгђн идем. Ђгђр шимали Иран Русия химаясенђ керсђ, мондагы ќирлђрнећ бђџасе бергђ биш љлеш књтђрелђчђген, завод џђм фабрикалар ачылып, юллар салынып, фђкыйрьлђргђ эш, байларга кђсеп табылачагын сљйлђњчелђрне «русофил»лык итђлђр дип ишетђ идем. Инде Бохарада да шундый ук хђлгђ очрадым. Русиянећ окраина идарђсенђ дђ кызыгучыларны кызганмаска мљмкин тњгел.

Дљрес, књбесе њзлђрен башка мђмлђкђт мљхибе итеп химаясезлек књрсђтергђ яратмыйлар. Лђкин њзлђрендђге идарђнећ башка мђмлђкђт идарђсеннђн бик књп яман булганын кабатлап торалар, џђм њзлђренећ тђбгатен алыштыручылар кљннђн-кљн арта. Бу мљкаддимђ хђзерге фетнђнећ сђбђплђрен эзлђргђ ярдђм итсђ кирђк. Бохара ханлыгыныћ идарђсендђ Мђэмњрлђр џђм тњрђлђргђ вазыйфа (жалование) бирелми. Бђлки мђэмњрлђр њзлђре югарыларга акча тњлђп торалар. Башта базарларында, ярминкђлђрендђ «базарный»лар элек њзлђре акча тњлђп, шуны базарга килњче халыктан ќыюлары кебек Бохара Мђэмњрлђре дђ югарыга њзлђре тњлђп, шуны артыгы белђн халыктан ќыялар. Ђлбђттђ, џђр кайсысы мљмкин кадђр књбрђк ќыярга торыша, чљнки бу тњлђњлђрдђ џичбер язылган тђртип џђм тотылган кагыйдђлђр юк. Кемнђн књпме ала алсалар, шул кадђр алалар. Безнећ кебек тђртипкђ гадђтлђнгђн кешелђр љчен моћа ышануы да авыр. Лђкин хакыйкать шулай. Бу тњлђњлђрдђ тигезлек џђм гаделлек џич тђ юк. Алучы белђн бирњченећ шђхси мљнђсђбђте џђм дошманлыклары, зђгыйфьлек џђм кљчлелеклђре, хђйлђкђрлек џђм садђлеклђре - џђммђсе тњлђњнећ микъдарына тђэсир итђ.

Елда ун мећ оборот ясаган ике сђњдђгђрнећ берсе 100 сумга 200 сум зђкят бирсђ, икенчесе 25 сумнан ким белђн дђ котыла алмыйдыр. Исђп-хисап џђммђсе кара акыл белђн генђ йљртелђ. Дђфтђр џђм бухгалтерия кебек нђрсђлђр мђгълњм тњгел. Сђњдђгђрлђрне зђкят тњлђтњ бђџанђсе белђн ничђлђрен суммасыннан яздыру џђм игенчелђрдђн гошер алу бђџанђсе белђн ничђлђрнећ бљтен мђхсулђсен тљяп китњ - Бохара ханлыгында гадђти эшлђрдђндер.

Књп дђњлђт ќирлђре комсыз мђэмњрлђр тарафыннан салынган гошере кадђр мђхсуль бирмђдеклђреннђн игелмичђ ташланган. Иялђре књчеп киткђннђр.

Мђэмњрлђр телђсђ кемнећ бљтен малын џђм милкен мљсадђрђ кылырга ихтыярлылар. Бу куђтлђреннђн бик еш файдаланалар. Хљкњмђтнећ табыш џђм чыгымнары ачык хисап белђн йљртелми, акча кем кулына керсђ, шунда эридер.

џђркемнећ књз алдында булган бу гаделсезлек вђ золымнар ђџалинећ канын кайната. Болар залимнарныћ рђхђт кенђ ятуларын тђхђммел итђргђ телђмилђр. Лђкин кулда чара вђ куђт юклык сђбђпле эчтђн тыналар. Бу золымны бетерергђ башлап керешњчелђр булмагач, халык кузгалмый тора. Тђкъдирдђ язылган кыйсмђткђ разый булып бер-бер артлы кабер якасына якынлашалар.

«Ил сабыр итсђ дђ, онытмый» дилђр. Бер сылтау вђ бђџана илђ залимнарга каршы тавыш књтђрњчелђр мђйданга чыга. Књптђннђн теш кайрап торган халык вђ гавам шуларга кушылалар. Шуннан халыкныћ њч алуы књренђ. Илнећ ачуы бик яман мђрхђмђтсезлекне мђйданга чыгара. Бу гашурђдђ Бохарада тњгелгђн каннарныћ тљп сђбђбе, минем табуымча, шул золымнарда вђ халыкныћ шул золымны дђфегькђ чара эзлђњлђрендђдер. Сђяси тђрбия књрмђгђн гавам халкы бу золымнарны бетерер љчен залимнарныћ куђттђн тљшње кифая итђ дип уйлыйлар. Асыл яманлыкныћ ысуле идарђдђ икђненђ тљшенђ алмыйлар. Шунлыктан шђхеслђргђ каршы кыям итђлђр. Халыкны кызганмаучы тњрђлђргђ каршы булган бу кыямныћ ничек булып, сљнни шигый ихтилафы сурђтенђ керње, яисђ икенче гыйбарђ белђн ђйтсђк сљнни- шигый арасындагы мђгънђви ихтилафлардан ничек итеп тњрђлђргђ каршы кыямныћ килеп чыгуы моннан соћ тђфсил ителђчђк.

IV

Гашура фетнђсен чыгарган сђбђплђр

Бохараныћ ђќнђбигђ караулары. Бохарада шигыйлар. Астана Колныћ сђясђте. Матђмче шигыйлар белђн хљкњмђт шигыйларныћ бергђлђшеп китње.

Бохарада шигыйлар кадим заманнан бирле торып килгђннђр. Мђзџђб ќђџђтеннђн ислам мђмлђкђтендђ яџњд, нђсарага тђгђррыз ќаиз булмаса, ђџле кыйбла булган шигыйларга тию, ђлбђттђ, ќаиз тњгел. Шунлыктан шигыйлар Бохарада тыныч торганнар. Бары кара халыкныћ тђгассыбен кайнатудан куркып кына айен вђ матђмлђрне бераз яшеренчђ иќра иткђннђр.

Бохара ханлыгында шигыйлар 36 елдан бирле кушбигилек монасыйбен њзлђрендђ тотып килгђннђр. Бохарыйларныћ њзлђренђ кардђш булмаган кеше алардан мал ќыяр љчен ућайлы корал булган кеби, кардђш кабилђсенђ таянырга мљмкин булмаган кешенећ ђмиргђ даимђн сђдакатьле кол булып калачагы да мђгълњмдер. Шунлыктан Бохара ђмирлђре дђ, искелектђге ислам падишаџлары кебек, вђзирлђрен чит халыктан куйганнар (Инкыйразларга йљз тоткан дђњлђтлђрдђ бу гадђтнећ тарихи кагыйдђ булганлыгы тарих фђлсђфђсе китапларында ђйтелгђн).

Хокуксыз халык ђќнђбилђрнећ њзлђренђ баш булуларына протест ясый алмаганнар. Бохараныћ иске гадђте буенча хљкем вђ ђмерлђр ђмир вђ казый Кђланга раќиг булып, кушбиги бер хђзинђчелек лђвазимын гына ђда итдеген, бохарыйлар игътикадынча, бђдмђзџђб саналган шигыйныћ шђригать хљкемнђрендђ мотассарыйф булуы ќаиз тњгел дию игътиразга да урын булмаган. Искедђ Кушбигилђр даимђн казый Кђланныћ ђмере тђхетендђ булып ђмирнећ беренче ярдђмчесе сљнни галимнђрдђн булган. Шућа књрђ галимнђр џђм халык шигый Кушбигигђ каршы тыныч калганнар. Ђмма хђзер тљшерелгђн кушбиги Астана Кол њзенећ шђхси кабилияте, табигый булган нљфњз сљюе џђм дђ ђхвальнећ ярдђм итње белђн њзенећ куђтен элеккеге Кушбигилђрнекенђ караганда књп арттырган: Бђдретдин казый вафат булганнан соћ Астана Кол бу мђнсыйбка њз сњзеннђн чыкмый торган бер кешене куеп, чынлыкта Кушбигинећ дђрђќђсе казыйныкыннан югарыга чыккан. Мђмлђкђтнећ финанс эшлђре Кушбиги кулында булгач, аныћ ђмиргђ якынлашуына џђм аныћ алдында сњз кичерњенђ дђ гаќђпсенергђ туры килми. Шулай бу Кушбиги бљтен мђмлђкђткђ хаким мотлак кеби булып калган.

Њз мђзџђбенђ химаятле булган галимнђрдђн џђм кљнлђшњче тићдђшлђрдђн моћа теш кайратучылар булачагы билгеледер. Шулай гына торганда Иранда инкыйлаб булып, каршы хђрђкђт тарафдарлары мђмлђкђттђн качарга мђќбњр булдылар. Шуларныћ бик књбесе Бохарага килеп яхшы кабул ителделђр.

Иранда њз мђмлђкђтлђренђ сыя алмаган мљтђгассыб мљќтђџидлђр, Мђэмњрлђр, сђяси сђњдђгђрлђр Бохарага килеп њзлђренђ табигый булган хђрђкђткђ керешкђннђр. Бакуда ђрмђн - мљселман кырылышында катнашып, Бакуда торырлыгы калмаган сугышчыларныћ кайберсе Бохарага килеп ќайлашканнар. Бер тарафтан кушбиги Астана Кол бу мескен кардђшлђренђ шђфкать књрсђтеп яхшылык итње кебек, икенче яктан болар белђн њзенећ куђтен дђ арттырган. Элек тђ њзен читтђ тотып, Бохара аћа њз ватаны кебек булып кавем - кабилђсе эчендђ чолганып яшђгђч иркенле башлап хљкњмђт хезмђтлђренђ њз якыннарын гына тутыра башлаган. Ић акчалы зур урыннардан зђкятче, мираб (су хуќасы), тукса бђк кђбир (гаскђр башлыгы) џђммђсе иранлылар булып, алар џђркайсысы њз тирђ-якыннарын иранлылардан тутырганнар. Хђтта сљннилђрнећ бер элеше олугларга ярарга телђп шигыйлђргђ тарафдарлык књрсђткђннђр, аларга охшап йљри башлаганнар; гашњрђ матђмчелђренђ нђзер бирњчелђрнећ шактый књп булуы рђсми истинтак(допрос-)ларда да књрсђтелгђн. Сђњдђгђрлђргђ дђ џђр тљрле химая књрсђтелеп, мђљнабигы сђрвђт иранлылар кулына књчеп баруы џђр эштђ барлыкка килђ.

Ђхвальнећ шул рђвешчђ баруы сђњдђгђрлђрне, сљнни Мђэмњрлђрне, голђманы -џђммђсен шигыйлђр галиџенђ ђйлђндереп, шигый бассынуыныћ баш сђбђбе дђ кушбиги Астана Кол булдыгыннан гомуми фикерлђр аныћ астындагыларга ошаган. Сљнни-шигый мђзџђблђренђ бертигез карый торган яџњдилђр шигыйлђр тђсђллатына каршы торып, кан кљннђрендђ сљннилђргђ корал џђм акча љлђшкђннђр. Соћгы еллардагы сђяси џђм икътисадый хђллђрнећ Бохара гомуми фикерлђрен кушбиги властена яшерен хђрђкђт буларак њз юлында дђвам иткђндђ гашура фетнђсе килеп чыккан. Газетабызны укып килњчелђргђ мђгълњмдер ки, Бохара шигыйлары бу гашњрђдђ матђм рђсмине урамда њткђргђннђр. Былтырдан элек шигыйлђргђ матђм рђсмине њткђрергђ Бохарада рљхсђт ителми торган булган.

Бу матђмдђ катнашучыларныћ тљрле такмак џђм хикђялђр тђэсире белђн кызышып њз-њзлђренђ ќђрђхђт ясаулары, ђлбђттђ, тамашачыларны ќђлеп иткђн. Болар эчендђ шђкертлђрнећ дђ берничђ кешелђре булган.

Бохара халкы, хосусан, муллалары фикъџ китаплары џђм гадђт тђэсире белђн ђќнђбилђргђ тђхкыйрь итеп караганнар. Мђсђлђн, бер яџњдине хурлау - алар љчен бер дђ ђхлаксызлык саналмый вђ ќђзаны дђгъват итми. Яџњдилђргђ кимсетеп карау буларак кием љстендђ биллђренђ киндерђ бђйлђњ бу кљнгђчђ мђгъмњл биџидер. Шулай чит мђзџђб кимсетергђ гадђтлђнгђн шђкертлђр љчен шигыиларныћ рђсми матђмнђреннђн кљлњ џђм аны мђсхђрђлђњ бик ќићел генђ киткђн.

Матђм буенча њтњчелђр ышануларынча њзлђренећ ќаннарын кызганмыйча књкрђклђренђ, башларына хђнќђр белђн сугып акылдан шашкан вакытларында аларны мђсхђрђ итеп торучыларга ачуланулары бик табигыйдыр. Шул ачу белђн алар бер шђкертне уртага алганнар, суккалаганнар, рђт буенча ишек алдына алып кереп њтергђннђр. Хђзрђте Хљсђенгђ кайгыручылардан кљлгђн бу хђрифне њтерњчелђр њзлђрен «язидне» њтерњчелђргђ санап бђлки шатланганнардыр да. Њтерелгђн шђкертнећ бергђ килгђн иптђшлђре шигыйлђр белђн сњзгђ керешкђннђр. Лђкин хђнќђрле вђ пычаклы шигыйлђргђ каршы сњзне књп озайтмыйча кайтып китергђ мђќбњр булганнар. Мђдрђсђгђ кайтып: «Шигыйлар мулла бичи(шђкерт)лђрне њтерђлђр», - дип кычкырганнар вђ ярдђмгђ чакырганнар. Мећнђрчђ ќыелышып чыккан шђкертлђр «сугыш, гђза, ќиџад, шигыйлђр мулла бичђлђрне њтерђ» кеби сњзлђр белђн кычкырышып шђџђргђ тынычсызлык салганнар.

Бер гљруџ шђкертлђр сљћге башына гњя њтерелгђн шђкертнећ канлы књлмђген алып кайбер мљфтилђргђ џђм казыйларга барганнан соћ сарайга кушбигигђ барганнар. Кушбиги боларны шђџђрдђ фетнђ чыгаручылар санап 18-20 сен тљрмђгђ ќибђргђн. Аннан тузып киткђн шђкертлђрне књбрђк яман тавышлар белђн эшлђрен књбђйтеп вђ китђргђ кулларына кылыч, мылтык, таяк, тимер-томыр нђрсђлђр тотып «ќиџад»ка киткђннђр.

Шигыйлђр эченђ барып њтерелгђн шђкертнећ мђетен сораганнар, џђм шунда ике яктан да сугыш башланган. Кушбиги ђмир вђкиле буларак битарафлыкны књрсђтергђ тиеш урында шигыйларны яклавы сђбђпле бер шђкерт интикамен алыр љчен генђ ќыелган ун мећнђрчђ шђкертлђрне кинђттђн дошман иткђн. Астана Колга дошманлык асраучы кешелђр (болар арасында зурлар да књп булган) бу форсаттан файдаланып урамдагы чалмалы кљтњне кушбигигђ каршы кузгатып гашура фетнђсе сђяси сурђт алып киткђн. Гайрђткђ килгђн шђкертлђр џђм урам халкыныћ авызында шигыйлђрдђн њч алу, шигый хезмђткђрлђрне тљшерњ максатлары белђн бер-беренђ кушылып шигыйлђргђ каршы булган бер тавыш хасил ителгђн. Шигыйлђр, ђлбђттђ, моћа каршы торырга мђќбњр булганнар. Њз ќаннарын саклар љчен коралга сарылганнар. Кушбиги янындагы хезмђткђр шигыйлђргђ корал љлђшкђннђр: шул вакытта хљкњмђттђ эшлђњче шигыйлђр белђн матђмче шигыйлђр бљтенлђй бергђ кушылып, сугышныћ бер ягында калганнар.

Урамда булган сугышта шигыйлђр њз ягында булган тњрђлђргђ ышанып сљннилђрне бигрђк ачуландырганнар. Мђсђлђн: «хђзер Астана Кол дђвере (заманы) шигыйларныћ посынып яшђњлђре кичте инде..»,-кебек сњзлђр белђн ђмирне дђ онытканнарын белдереп, Астана Колга ышануны киметкђннђр. Сугыш бер књтђрелгђч, шигыйлђргђ каршы џђр тљрле дђгъват бер-беренђ катышып гомуми бер максат хасил булган. Мђсђлђн: шигыйларны њтерњ, «алар кяферлђрдђн дђ яман, ирани килмешђклђр безгђ хуќа булдылар, берсен дђ калдырмыйча њтерергђ...». Шђкертлђр исђ: «иптђшлђрнећ канын кайтарырга ќаныбыз фида...»,- кебек сњзлђрне кабатлаганнар. Кушбиги Астана Колныћ шђхесенђ каршы электђн ќыелып килгђн дошманлыклар бердђн мђйданга чыгып, моныћ уты мђзџђб дђгъвасы белђн ялкынланып Бохарада сљнни- шигый сугышы исемендђ бер фетнђ тыныч шђџђрнећ урамнарын кан белђн буятканнан соћ тарих битлђрен караламыш.

Тарихта ђйтелгђн књп фетнђ џђм сугышларныћ тљп сђбђбе белђн барлыкка килгђн сђбђбе (сылтавы) башка булуларыннан, бу Бохара фетнђсендђ дђ асыл сђбђп золым џђм ђќнђбилђргђ мђхкњмият булып мђзџђб дђгъвасы аныћ љстенђ капламыштыр.

V

Бохара шђџђре

Гарђп шагыйрьлђреннђн берсе ђйткђн: шђџђрлђр адђмнђр шикелле; бђхетле булалар, бђхетсез булалар.

Бђхетсез шђџђрлђрнећ дђфтђре язылганда беренче нђњбђткђ иске мљселман шђџђрлђре тезелђчђк. Бохара боларныћ башында торачактыр. Хђзерге бохаралыларныћ бабалары гыйлем юлына шулкадђр књп кљч џђм акча сарыф иткђннђр, шулкадђр вакыфлар калдырганнар ки, бљтен Бохара мђдрђсђлђр шђџђре булып калган. Монда олы биналар џђммђсе мђдрђсђлђр булып, башка йортлар вак џђм тђбђнђк џђм балчыктыр. Мђдрђсђлђр кеби таштан бина салынырга џич кемгђ рљхсђт ителми. Мђдрђсђлђрнећ вђкыфлары бик књп, мљдђррислђрнећ яшђешлђре мул, шђкертлђрнећ яшђњ урыннары џђм ризыклары, џђммђсе яхшы тђэмин ителгђн. Бохарада гыйлем ђџеленећ кадере шулкадђр зур ки, дљньяныћ башка џичбер ќирендђ бу дђрђќђгђ ирешми. Гыйлем ђџеле булган адђмнђрнећ џђммђ хокуклары алынып, галимнђр кулына тапшырылган. Мђдрђсђлђрнећ џђммђсенђ китапханђлђр ясалып, китаплар белђн тутырылган, џђм дђ боларныћ дђвамы џђм њсеше љчен барысы да тђэмин ителгђн. Лђкин иске бохаралыларныћ гыйлемне тђэмингђ тырышулары - талђп иткђн нђтиќђне бирмђгђн, џђммђ мђдрђсђнећ вђкыф бњлмђлђре кулдан-кулга сатылып йљри, моннан рибачы мљдђррислђр џђм башка сђњдђгђрлђр файдаланып торалар. Вђкыфлђр тиешле урынга сарыф ителми. Китапханђлђрнећ китапларын сатып, ашаганнар. Бу китапханђнећ табышларын тиешсез кешелђр ашыйдыр.

Мђшџњр «Дареш-шифа» мђдрђсђсе тыйб љчен бина кылынып, вђкыфлары шућа џђм дђ амбулатория(дђваханђ)гђ махсус ителгђн булган. Гђвекшђн мђдрђсђсенећ вђкыфлары хђдис-тђфсир укытыр љчен махсус ителгђн булган. Хђзер дђ «Дареш-шифа», Гђвекшђн мђдрђсђлђрендђ мљкаддимђт џђм шђрех Хашиялђреннђн башка џичбер нђрсђ дђ укытылмый. Ић изге сакланырга тиешле вђкыф шартлары Бохарада џич тђ игътибарга алынмый. Галимнђрнећ ић югарыларыннан башлап дђрес бирњчелђрнећ ић тњбђннђренђ кадђр вђкыфны тигез куллануда гљнаџлылардыр. Бабаларыныћ калдырган яхшылыкларын хђрам юл белђн ашап, аларга гокук, Аллап хокукларына ќинаять итђлђр. Хђрам булган ришвђт џђм риба Бохарада кулланылып, галимнђр џђм хакимнђрдђ шул кадђр билгеледер ки, боларны киметњ љчен тырышкан бер кеше дђ юк.

Бохараныћ урамнары тар, тљзексез, таш ќђелмђгђн, яктыртылмаган, ђ љйлђре балчык, тђрђзђлђре йорт эчендђ.

Шђџђр эчендђге зираттан џђрвакыт авыр ис килеп тора. Бохаралыларныћ њлеклђрне ќир астына књммичђ, ќир љстенђ књмђлђр џђм бер-берсе љстенђ љялђр. Ќимерелгђн каберлђр љстендђ этлђр џђм кошлар тулы буладыр.

Хљкњмђт фђкыйрьлђрдђн џђр ел ничђ миллионнар ќыйган хђлдђ мђмлђкђт џђм шђџђр љчен бер пул сарыф ителми. Шђџђрдђ полиция юк. Гигиена кагыйдђлђренђ игътибар бирелмђгђнлектђн, авыруларга медицина ярдђме булмаганлыктан Бохарада њлем бик књп булып мђмлђкђтнећ халкы кљннђн-кљн кими бара. Бу заман ахырыныћ бер билгеседер.

Бохараныћ сђњдђсе књпчелегендђ яџњдлђр кулында булып, мљселманнарныћ књбесе вђкыф ашап кљн књрђлђр. Иске Бохараныћ унбер чакрым якындагы Бохара шђџђре руслар тарафыннан нигезлђнгђн. Монда урамнар кић, бик якты яктыртыла, тђрђзђлђр урамга карап шђџђрне каберстаннан аерадыр. Шђџђрне полиция саклый, гигиена кагыйдђлђре њтђлђ.

Бер шђџђр љчен лязем барлык нђрсђлђр хђзерлђнђ. Бу кечкенђ шђџђр мамык заводлары белђн тулган хђлдђ, иске шђџђрдђ бер завод кебек нђрсђ юк.

Мђдђниятнећ ић беренче књрсђткечлђреннђн булган типография Яћа Бохарада бер яџњд тарафыннан ачылган хђлдђ, иске шђџђрдђ юк.

Иске шђџђрнећ халкы књпме булганлыгы, урамнарныћ саны мђгълњм тњгел, исемнђре дђ юк. Бохара урта гасырларда мђдђни њскђн бер шђџђр булган хђлдђ, шуннан бирле бер яхшы нђрсђ арттырмаган. Бђлки хараплы гына хезмђт ителгђн.

Мђдрђсђлђрнећ, мђчетлђрнећ вђкыфлары књп булган хђлдђ кирђккђ сарыф ителми. Хуќа Баџаветдин Нђкышбђнди кабере џђр елны йљз мећнђрчђ зиярђтчелђр ќђлеп итеп, анда књп акча калдырган хђлдђ, кабернећ љстенђ чардуган да ясалмаган. Ташыныћ язулары шомарып беткђн. Тљрбђнећ тђрбиясенђ бер тиен сарыф ителмђгђне књренеп тора. Ђмма шушы тљрбђдђге хђерчелек урыннары мећнђрчђ сумга сатылуы џђркемгђ мђгълњмдер.

Бохараныћ хђзерге халкы аныћ иске дђрђќђ џђм шљџрђтен сакламаган, бабасыныћ зур иске чикмђненђ тљренеп кечкенђ балага охшыйлар.

VI

Ќомга џђм никах хљтбђлђре

Бер ќомга кљн тљшкђ кадђр Бохараныћ Ќђџрия мђчетенђ бардым. Мећнђрчђ чалмалылар халка булып утырганнар. Берсе гарђпчђ џђм фарсыча мљнђќђт шикелле нђрсђлђр укый, башкалары шућа кушылып бер авыздан кабатлап, тђсбих вђ салават укыйлар. Кайберђњлђре ќђзбђ хђленђ килеп, тњгђрђкнећ уртасында ђйлђнеп йљрилђр. Кайберђњлђре аџ орып, џушсыз булалар.

Ќомга укыр љчен Килђн мђчетенђ (олы мђчет) киттек. Эченђ кердек. Олы бер мђйдан. Љсте ачык. Тљрле њлђннђр њсеп, корыган урыннар бар. Шул мђйданныћ тирђ-ягы биналар, мђйданга ачык итеп салынган. Кыйбла ягында ќирдђн тигез менгђн тњгђрђк манарасы бар. Михраб џђм мљнбђр булган кыйбла ягына кљббђсе Иран ысулы белђн ясалган. Кавын утыртып куйган шикелле. Манарада ай галђмђтлђре юк. Гомумђн, Иран-Тљркестан мђчетлђрендђ ай галђмђте юк икђн. Бары Тљркестанныћ ић вак мђчетлђренећ кайберђњлђрендђ генђ књренђ. Анда да фђкать ярты ай. Ђмма бездђ билгеле булганча тулы ай џђм аныћ љстенђ куелган урак айны бу якларда књрмђдем.

Хљтбђне тыћлар љчен мљнбђргђ якын утырдым. Кић књкрђкле, калын тавышлы бер хатыйб басылган хљтбђлђрдђн мђшџњр бер хљтбђне укыды. Тавышыныћ матур чыгуыннан бигрђк тулы чыгуына игътибар итђ. Хљтбђнећ мђгънђсен аћлап укыганлыгы аћлашылмый. Тикшергђн кеше гыйбрђт хаталарын да табар. Икенче хљтбђнећ уртасына ќиткђч хатыйб баскан урыныннан бер баскыч тљште. Ђмиргђ дога кылды: «Ђс-солтан ибне ђс-солтан ђс-солтан сђид Габделђхђд хан Баџадир»исеменђ шул кадђр мактау сыйфатлары арттырды ки, Гомђр бине Хаттаб яисђ Гомђр бине Габделгазиз њзлђре турысында шул кадђр изгелек сыйфатлары ишетсђлђр оялырлар иде. Ђмиргђ гадђлђт, мђрхђмђт, гыйлемгђ иганђ, ђгълаи кђлимђ Аллага иќтиџад, диндђ тђкаед, тђкъвалык, исламны саклау џђм башка гыйбарђлђр белђн шулкадђр мактады ки, Мђгарри7 ђйтњенчђ, мљнбђр тетрђрлек иде. Ђмиргђ дога тђмам булгач янђ югарыга, элекке урынына менеп басты џђм хљтбђсен билгеле булган рђвештђ дђвам итте.

Бу олы мђчет риваятьлђр буенча ђмир Кутайбђ (Бохараны ачучы) тарафыннан тљзелгђн имеш. Монда ђле дђ бер кое бар, ђмир Кутайбђ казыган дип сљйлилђр.

Бохарада танышларымнан берсенећ никах мђќлеслђренђ туры килдем. Сарт имамы билгеле хљтбђне гарђпчђ башлап фарсыча тђмам итте. Мђгънђсенђ шундый шарт арттырды: «Ђгђр ир хатынына нђфђка алты ай аны ташлап йљрсђ, яисђ шђригатьтђн башка орса, сукса, хатын бу ирдђн аерылырга ихтыярлы булыр». Сорашып белдем ки, Бохарада никахта шулай шарт ђйтмђк мђгъруф икђн. Бохараныћ бик књп рђсемнђре безгђ књчдеге хђлдђ мондый яхшы бер гадђтнећ књчмђвенђ гаќђплђндем.

VII

Сђмђрканд

Дљньяны тетрђткђн џђм тоткан Ђмир Тимернећ пайтђхете булган Сђмђрканд шђџђрен књрњ џђм аныћ чынлап та «сайкал ђви зђмин» булган вакытыныћ калдыкларын џђм биеклегенећ ђсђрлђрен тамаша кылу бер татар љчен ић тђэсирле хатирђ калдырадыр. Монда иске мђдђният ђсђрлђрен књреп, тљрки нђселнећ табигый кодрђтенђ џђм бабаларына хљрмђт итњ џђм бу ђсђрлђрнећ хђзерге хђрабђлеклђрен књреп, яхшыдан яман туган балаларныћ зђгыйфьлеклђрен кызгану књћелне каршылыклы бер хђлгђ куядыр ки, мљхђкђмђ џђм хиссият бер-берен ќићђргђ тырышыр дђрђќђдђ тамашачыны ќићђ. Књзећ текђлгђн урында, аягыћ баскан урында калып, каралык бљтен књћелне каплыйдыр.

Сђмђркандта ђмир Тимернећ кабере, «Шаџзђндђ» (Тђрик падишаџ) мђчете, Биби ханым мђчете, «Ширдар», «Тиллђгђрђй», «Олугбђк» мђдрђсђлђре - џђрберсе урта гасырларда Урта Азиянећ мђдђниятен хикђя итђр љчен ќитђрлектер.

Шаџзђндђ мђчетендђге тљрбђлђренећ эчке џђм тышкы язулары ничђ йљз еллар торган хђлдђ бу кљн эшлђнеп чыккан «ђймал»дан аермасы юктыр.

Мђћгегђ яћа књренђ торган бу ташларны эшлђгђн куллар чыннан џљнђрле аталсалар, урынлыдыр. Сђмђрканднећ ђсђрлђрен тђфсиллђп язу љчен йљзлђрчђ бит кирђк. Матбугатыбызныћ моныћ белђн тђкмил ителње, џђм болар турында тарихи романнар язылып миллђтебез балаларыныћ књћелендђ шђњкђтле бабаларыбызныћ шђњкђтле кљннђре ќирлђштерелмђк мљхђррирлђребезнећ планнарыннан кљтелђдер.

Тимер юл станциясе иске шђџђрдђн 4-5 чакрым ерактарак салынган булса да, инде яћа шђџђр вокзалгача сузылып килђдер. Берничђ ун елдан бирле генђ нигезлђнелгђн яћа шђџђр, ничђ йљз елдан бирле дђвам иткђн иске шђџђрне бик тиз ќићгђн. Яћа шђџђр искесенђ караганда бик књпкђ мђгъмњр. Банклар, магазиннар, шђџђр бакчалары, хљкњмђт йортлары—барчасы яћа Сђмђрканддадыр.

Мљселманнарныћ шђџђр тљзњдђге ќитешсезлеклђре џђр ќирдђ бер чамада књренђ. Шагыйрьнећ:

Дияре кљфрђ гиздем бђлдђлђр, кђшђнђлђр књрдем,

Тулашдым Мђлик Ислами бљтен вђйранђлђр књрдем,

-дигђне ачы, ђмма хакыйкатьтер.

VIII

Ташкент

Яћа шђџђр. Иске шђџђр. Иске шђџђрнећ якты урыннары. Остроумов илђ мосахђбђ.

 Поездыбыз Тљркестанныћ пайтђхете булган Ташкент шђџђренђ иртђнге ун сђгатьтђ килеп туктады. Мин нђрсђлђрне сакларга бирдем дђ фаэтон алып шђџђргђ киттем. Берсенђ янга ќигелгђн пар ат бик борылышлы урыннардан пычрак бутап бара-бара мине танышларымнан Г.ђфђнденећ фатирына китереп тљшерде. Исђнлек-саулык сорашкач та шђџђрне тамаша кылырга чыгып киттек. Яћа шђџђрнећ књрерлек урыннары књп булырга ђле љлгермђгђн. Шђџђрнећ ић уртасына зур чиркђњ (собор), генерал-губернаторныћ сарылы-каралы флагы, великий князьнећ ќете кызылга капланган йортлары, военный губернаторныћ капка тљбендђге каравылханђ, крепость џђм бик књп казармалар. Шулар арасында берничђ ић чибђр йортлар вђ магазиннар, печђн базары... вђссђлам. Менђ шђџђр шул, шђџђрнећ яхшы урыннарында да мљселманнарныћ йортлары књп, Ташкент бу ќђџђттђн Бакуны искђ тљшерђдер. Мђгълњм ки, Баку илђ Ташкенттан башка зуррак шђџђрлђрдђ мљселманнар яхшы урыннардан качалар. Шђџђрнећ уртасыннан ерак вђ књп тирес башларында ќирлђшергђ яраталар.

Мљгаллим Исмђгыйль ђфђнде Галиев идарђсендђ нугай мђктђбенђ кердем. Тљркестан шђџђрлђре љчен нђмњнђлек ысуле ќђдид мђктђбе булырга ярарлык икђн.

Соћра атлы вагонга утырып иске шђџђргђ киттек. Моныћ тар гына џђм ташсыз урамнары ике-љч кљн элек явып киткђн карныћ эрње белђн бљтен сазлыкка ђйлђнгђн. Бу елгы выставка мљнђсђбђте белђн ясалган ярты аршин кићлегендђге тротуарлар тигезсезлеге белђн бђрабђр, књп урында ике кеше кара-каршы узарлык тњгел. Башка мљселман шђџђрлђрендђге кебек тђрђзђсез џђм балчык йортлар, кечкенђ генђ џђм билгесез мђчетлђр, алды бљтенлђй ачык ямьсез кибетлђр тљзексез урамнарны тутырган. Тамаша кылучыга авыр тђэсир калдыралар. Иске шђџђрнећ бер якты почмагы Мљнњвђр Карый идарђсендђге ысуле ќђдид мђктђбедер. Монда дњрт укытучы йљздђн артык сарт балаларын Россия мљселманнарындагы ић соћгы камил ысул белђн укыталар. Мђктђпнећ бинасы да якты, урындыклары да биек џђм ућайлы.

Соћра Галлђм Хђсђн ђфђнденећ литография(таш басмаханђ)сенђ кердек. «Дђлаилел-хђйрат» џђм «Мусхђфе шђриф» басыла икђн. Ике ел элек кенђ ачылган бу матбага Тљркестан мљселманнары љчен алга биек бер адымдыр.

Иске шђџђрнећ ић матур бинасы Тукта бай [Бетчђ] тарафыннан тљзелгђн мђчеттер. Моныћ зиннђтлђре бик нђзек эшлђнелгђн, нђкышлары сартлардагы џљнђрнећ ић югарысын књрсђтђ. Нђмњнђ алырга яраклыдыр. Шђџђрнећ мђдрђсђ џђм иске мђктђплђрен дђ тамаша иттек. Мђдрђсђсе Бохара ысулы бњлмђлђрдђн гыйбарђт. Иске мђктђп бездђге ысулсыз мђктђплђрне сагындырырлык дђрђќђдђ.

Ташкент хатирђлђреннђн газета љчен ић мљџим булганы—господин Остроумов белђн мосахабђдер. Остроумов ќђнаблђре кырык елдан бирле Тљркестанда торып, ул тараф мљселманнарыныћ тел, гадђт, ђхлакларын бик яхшы љйрђнгђн. Њзе семинария инспекторлыгы кебек Шђњкђтсез генђ бер Вазыйфаны њтђсђ дђ, бу љлкђне идарђ кылучылар аны Тљркестанны бик яхшы белњеннђн файдаланалар. Аныћ сњзен џђрвакыт хисапка алалар. Мљселманнарныћ шђригать џђм мђктђп эшлђренђ Ташкентта булган кићђш мђќлеслђренећ џђммђсендђ вђ Петербургта булганнарыныћ ић мљџимнђрендђ Остроумов ќђнаблђре катнаша. Бер ничђ ун еллардан бирле сартча «Тљркестан вилаяте» газетасында мљхђррирлек иткђннђн мљселманнардагы фикер хђрђкђтенђ тђэсир итње бљек. Аны књреп фикер алышу Ташкентта туктаган џђр мљселман газетачысы љчен тиешледер.

Кич сђгать ќиде чамасы иде. Остроумов ќђнаблђренећ семинария йортындагы фатирына барып ишек кактым. Алдагы бњлмђгђ њк њзе чыгып, ачык йљз белђн каршы алды. Эшлекле, ќитез џђм уяу булуы књренеп тора. Утырышып ќиткђнче сњзгђ кереште. Сђгать ярым дђвам иткђн ђћгђмђбездђ сњз џич киселмђде. Форсат булса, янђ берничђ сђгатьлђр сљйлђшенсђ дђ ялыктырмаган булыр иде. Хљкњмђт љчен торып хакимнећ мђнафигын књзђтергђ ић мљстђхикъ вђ читен Вазыйфаны ић гњзђл башкара торган кешедер. Искђ алуларыбызныћ тђфсиллђп сљйлђве газетаныћ кыска юлларына, ђлбђттђ, сыймый. Алай булса да кайберлђрен искђ тљшереп китђмен:

Господин О.:—Нугай газетачылары белђн минем арада аћлашылмау бар. Алар мине хаксыз гаеплилђр. Ђгђр аћлашсак, алай гаеплђрлек эш миндђ юк.

Мин: —Сез газетагызда яћа метод мђктђплђренђ каршы, татарча театрга каршы, мљселманнарда хиќабны бетерњгђ каршы язасыз бит. Њзегезгђ дђ, ђлбђттђ, мђгълњм бу фикерлђр мљселманнарныћ прогрессына каршы килђ. Ауропача зыялы булган бер мљхђррирнећ шундый фикерлђр таратуын яман нияткђ књчерњчелђр булса, гаќђеп тњгел. Нугай мљхђррирлђре сезне юри акларга хилаф хђрђкђт итђ дип гаеплђсђлђр, урынсыз булырмыни?

О.:—Яћа ысул мђктђплђренђ без каршы килмибез. (Бу бигрђк тђ њз газетасында басылган фельетонныћ кабатлавын књрсђтте). Фђкать мђктђпне юлсыз, рљхсђтсез ачып ућайсызлык китерђлђр. Менђ Сђмђркандтђ шундый бер мђктђп ачылган, џич кемнђн сорамаганнар. Шуныћ љчен военный губернаторга шелтђ ирешкђн. Дљрес, мин белђм, анда зарарлы нђрсђ укытмыйлар. Ђмма хакимнђргђ бу кайдан мђгълњм? Њз идарђлђрендђ булган урыннарда ни укытылганны, кемнђр укытканны алар, ђлбђттђ, белергђ тиешлелђр.

Хиќаб мђсьђлђсенђ килсђк, мин сезгђ баштан ук сљйлим: Духовский генерал-губернатор чагында мадам Лебедева (Гљлнар ханым) аћарга њзенећ «мљселманнар хљррияте» исемле рисалђсен ќибђргђн. Духовскийныћ кушуы буенча мин шул китапны газетада њткђрдем. Сарт муллалары моћа бик яман карадылар. Газетабызны шђригатькђ тию белђн гаепли башладылар. Шуннан соћ алар тарафыннан моћа каршы язылган фикерлђргђ газетабызда урын бирергђ мђќбњр булдык. Сез белђсез, газета сартларныкы, алар њз фикерлђрен язалар. Мин бары хљкњмђткђ каршы фикерлђр булмавына гына дикъкать итђм. џђрбер газета њз укучыларыныћ фикере белђн хисаплаша. Яћа метод, хиќаб, театр турында сез каршы књргђн нђрсђлђр — укучыларыбызныћ фикередер. Сез аларны нугай укучылар белђн тигез итмђгез. Алар шулкадђр ачык дђлиллђргђ гаќђеп итмђскђ мљмкин тњгел. Духовский бер вакыт ђйткђн иде: «Мљселманнарныћ хатыннары микем (Духовскийныћ) хатын янына килеп утырсыннар, танышсыннар»,- дип. Шуны мондагы мљселманнар куймадылар. Хатыннарыбызны ирлђргђ књрсђтер љчен шулай чакырта дип уйладылар.

Остроумов ќђнаблђре югарыда ђйтелгђн мђсьђлђлђрдђ дђлиллђр китереп бђян иткђннђн соћ, нугай газетачыларыннан зарланды: «алар мине миссионер8 дип атыйлар. Мин нинди миссионер? Менђ ничђ елдан бирле мин мљселманнарга катнашам. Ничђ елдан бирле минем янымда хезмђт итњчелђр бар. Шуларга џичбер вакыт христианлыкка књчњне љндђгђнем юк. Петербургта мљселман мђктђплђре турындагы кићђш мђќлесен миссионерлар эше дип атадылар (комиссия ђгъзаларыныћ бергђ алдырган рђсемнђрен књрсђтеп). Менђ министр, менђ профессорлар: Будилович, њзегез белгђн Катанов, Машанов, Байровинковлар, менђ Воскресенский, Горячкин, Яковлев (чуаш), Мирупиев, Балгамибаев (кыргызлар). Боларныћ кайсысы миссионер? Монда бер поп булса да, ул комиссиядђ эшлђгђн кеше тњгел. Барысы туры килеп кенђ рђсемгђ тљшкђн. (Сњзендђ дђвам итеп) Янђ нугайлар безнећ мондагы эшебезгђ катышалар. Мђсђлђн, Гаспринский Тљркестан мђктђплђре турында лђихђ тљзеп, генерал-губернаторга ќибђргђн, Тљркестанга яћа генерал-губернатор куелган саен нугайлар моныћ кулына Петербургта докладной записка биреп минем љстемђ шикаять итђлђр. Безнећ мђктђп эшендђ, Тљркестанныћ идарђсендђ нугайларныћ эше ни калган?! Гаспринский белђн мин ничђ елдан бирле таныш. Хат та язышып, књрешеп тђ карадык, џаман аћлаша алмыйбыз».

Остроумов ќђнаблђренђ бу юлдагы тђфсилђтенђ каршы мин ќаваплар биреп маташтым. Џђм дђ нугайлар белђн сартлар арасын аерырга торышу сђясђтенећ хата булуын ђйттем.

Остроумов ќђнаблђре моћа каршы. «Мин,—ди,—казенный кеше, хљкњмђт мђнфђгатьлђрен књзђтђм, њзем рус, чи рус (покладистый русский человек). Њземнећ карашымны ачыктан сљйлим. Миндђ хђйлђ, мђкер юк. Минем карашларым љчен берђњ дђ гаеплђргђ тиеш тњгел. Ђмма Апанаевныћ, Ибраџимовныћ минем турында язганнары адђм књтђрерлек дђрђќђдђн тыш. Мин књбесенђ ќавап бирмичђ дђ калдырам, лђкин лязем итђ алмыйм. Мин нугайларныћ зарарына тырышмыйм. Ђле семинариягђ ике нугай баласын кабул иттем. Сартларга ничек хђерле икђнлегемне дђ бу китапта укырсыз (Остроумов ќђнаблђре њзенећ «Сартлар» исемендђге зур бер ђсђрен бњлђк итте). Менђ сез иске шђџђрдђге туземный мђктђбен барып књрегез. Яћа метод ничек куелганны књрерсез»9.

Моннан соћ Остроумов ќђнаблђре Тљркестан мљселманнарыныћ хђллђрен џђм халыкларыннан књп нђрсђ сљйлђде. Бер миллђтне идарђ кылу љчен аларныћ хђллђрен, рухи тормышларын џђм диннђрен белњ никадђр тиеш булганлыгына дђлиллђр китерде. Нугай газеталар белђн аћлашылмавыннан џђр ике тарафка (нугай вђ сарт) зарар гына булуын бу турыда ике як газеталары тарафында вакыт сарыф ителергђ тиешлекне сљйлђгђннђн соћ, мин рљхсђт алып, вакытын кичергђнемђ гафу њтенеп, њз юлымда булдым.

Киченђ зыялылар мђќлесендђ булып, куярга ђзерлђнђ торган «Хуќа џђм приказчикныћ репетициясен тамаша иттем џђм шунда Тљркестанныћ яшњсмерлђре белђн таныштым. Бу турыда язуны башка бер форсатка калдырып, Бохара мђктњплђрем хђтем итђм.

ИСКЂРМЂЛЂР:

  1. Р. Валеев. Рассмотрев следственное дело по обвинению Бургана Шарафа // Гасырлар авазы - Эхо веков.-2001.-№1/2.-С.87-101.
  2. Р. Вђлиев. Фаќига.-Казан,1996.-Б.81.
  3. Б. Шђрђф. Бохара мђктњплђре // Вакыт.-1910.-26, 27 гыйн., 2, 4, 6, 9, 11, 13 февр.
  4. Сљнничелек (rap. «сљннђ» - хђдислђр ќыентыгы) - Исламда «ортодоксаль», ягъни «хак» дин юнђлеше. Аныћ тарафдарлары књпчелекне тђшкил итђ џђм њзлђрен «хак дингђ ышанучылар» дип саный. Сљннилђр VII-IX гасырлар дђвамында диннећ «биш баганасын» тђшкил иткђн иман китерњ, биш вакыт намаз уку, ураза тоту, зђкят бирњ, хаќ кылу талђплђрен эшлилђр. Алла илчелђре булган пђйгамбђрлђр турындагы изге китапларныћ ићдерелње, Дђќќал џђм Мђџди турындагы тђгълиматлар булдырыла. Сљнни белгечлђре Х-ХП гасырларда кђлям (схоластика) эшлђњне тљгђллилђр. Хђзерге чорда мљселманнарныћ књпчелеген сљннилђр тђшкил итђ. (Ислам. Белешмђ - сњзлек.-Казан,1993.- Б. 136-137). Шигыйчылык (гар. «шига» - партия, мђзџђб) - социальсђяси ђџђмияте џђм тарафдарлары књплеге ягыннан Ислам динендђ сљннилђрдђн кала икенче юнђлеш. Шигыйлар Коръђнне Алла ићдергђн дип танысалар да, Галинећ хђлифђлеккђ хокукын раслаган «Ике нур» дигђн сњрђ, шулай ук башка сњрђлђрдђге кайбер аятьлђр Госман редакциясендђге Коръђнгђ юри кертелми калдырылган дип баралар. Шигыйлар Сљннђне дђ таныйлар, тик аларныћ Сљннђсе сљннилђрнекенђ туры килми. Аћарда аларныћ «Ђхбар» (хђбђрлђр - риваятьлђр) дип аталган њз хђдислђре тупланган. Шигыйлар тљзегђн хђдислђр ќыентыкларындагы риваятьлђрдђ Мљхђммђд сњзлђре генђ тњгел, Гали нђселеннђн булган имамнарныћ сњзлђре дђ зур урын алган. Йолалары ягыннан шигыйчылык сљнничелектђн бик аз аерыла. Шигыйлар Мђккђгђ генђ тњгел, Гыйрактагы Нђќђф шђџђренђ (Гали каберенђ) џђм Кђрбђлага (Хљсђен каберенђ) дђ хаќ кылалар. Дин юлында «шђџид булучыларны» хљрмђтлђњ , искђ алу йолалары шигыйларда шактый кљчле. Аларныћ ић зурысы - Гашура бђйрђме. Шигыйлар њз язмаларында сурђтлђр ясауга да каршы килмилђр. Шигыйчылык Гыйракта, Иран, Йђмђн, Ђфганстан, Пакьстан џђм џиндстанда таралган, Азђрбђйќан џђм Таќикстанда да бераз сакланып калган. (Шунда ук.-Б. 162-164).
  5. Остроумов Николай Петрович (1844 - 1904) - тарихчы, шђрык белгече. 1877 елдан башлап Ташкентта яши. Тљрки халыкларныћ тарихын џђм телен љйрђнђ.
  6. Бу исемне вокзалныћ ике башындагы зур вывескада ике тљрле язганнар. Берсе «станция Карачукат», икенчесе «станция Карачукыт» бњтђн станциядђ мљселманча вывеска књренмђде.
  7. Мђгарри Ђбел Галђэ - гарђп шагыйре џђм фикер иясе (973 - 1057/1058). Књпсанлы фђнни трактатлар, «Лљзумият» исемле фђлсђфи-гуманистик эчтђлекле ќыентык авторы. Аныћ иќаты књпчелек татар шагыйрьлђренђ йогынты ясаган
  8. Укучыларыбызга мђгълњм ки, миссионер исеме православныйларда махсус рухани вазыйфа иялђренђ, братстволарныћ ђгъзаларына ђйтелђ. Мђсђлђн, Казанда «братство святого Гурия». Ђмма миссионерныћ безнећ газеталарда кулланылган мђгънђсе, ягъни ассимиляторлык (миллђтлђрне тђмсилгђ хезмђт итњче) рухани булмыйча, гражданский да була алганга Остроумов ќђнаблђренећ сњзенђ мантыйкча юл бардыр.
  9.  Бу мђктђпне књрергђ бик телђсђм дђ, кызганычка каршы, форсат таба алмаганлыктан, књрђ алмадым.- Б. Ш.

СЊЗЛЕК:

Ђџали - халык, бер ќирнећ халкы

Ђќнђби - чит ил кешесе; ят кеше

Ђџле кыйбла - кыйбла кешесе, ягъни мљселман

Ђгъла кђлимђ - ић югары сњз

Ђсђр - тарихи истђлек, булып њткђннђрнећ эзе

Бари Алла - Аллаџныћ бер сыйфаты (юктан бар итњче, яратучы)

Бђгьзан - кайвакыт, кайчакта

Бђд - начар, бозык, явыз, яман

Бђлдђ - ил, дђњлђт

Бигђр - кирђкле, файдалы

Би-касаб - камыштан ясалган

Вакыф - љммђт, мђхђллђ љчен мирас итеп калдырылган акча, байлык

Васита - бђйлђњ чарасы, арадаш

Вђрид - чираттагы намазлар

Вљќњд - гђњдђ, барлык

Гадђд - сан

Галиџенђ - каршы

Гашурљ - мљхђррђм аеныћ унынчы кљне (дини бђйрђм)

Гаџед - килешњ; љскђ алган бурыч

Газел итњ - урыннан тљшерњ, читлђтњ

Гокук - тыћламау, игътибарга алмау

Гыйззђте нђфес - њз-њзен сљючђнлек

Гыйлавђ - љстђмђ

Гљруџ - тљркем

Дђфыгъ - яклау, ярдђм итњ

Ќаиз - дљрес, яраклы

Ќђзбђ - экстаз

Ќђнњбе - шђркый - кљньяк-кљнчыгыш

Ќђмыгъ - ќыю, туплау

Зикер итњ - искђ тљшерњ

Игътикад - ышану, инану

Игътирраз - каршы сљйлђњ, кире кагу

Имтияз - љстенлек, башкалардан аерылып тору

Интикам - њч алу, ачу кайтару

Истигъмаль - куллану

Истифадђ - файдалану, файда књрњ

Истифџам - сорап белњ, аћлатуны сорау

Ихтиляф - каршылык, туры килмђњ

Иќра - њтђњ, эшкђ ашыру

Иќтиџад - тырышу, омтылу

Кабилият - сђлђт, булдыклылык

Кадим - иске, борынгы

Кашында - љчен

Кђштђк - тњтђл

Кифая - ќитђрлек, кирђк кадђр булу

Коббђ - купол

Кыям - аякка басу, баш књтђрњ

Кыйбла - намаз укыганда йљз юнђлткђн як, ягъни Мђккђ шђџђре урнашкан як

Лязим - мђќбњри, тиеш

Мђгьмњл - эшлђнгђн; тормышта кулланыла торган

Мђгъмњр - тљзеклђндерелгђн, биналар салынган

Мђгърњф - танылган, билгеле булган

Мђгыйшђт - тормыш, яшђеш

Мђдех - мактау, олылау

Мђкъбњл - кабул ителгђн

Мђхкњмият - хљкем астында тору

Мђхсуль - ућыш, керем

Мђэмњр - берђр эшне њтђњче, чиновник

Мђќбњр - ќђберлђнгђн

Мђќџњл - билгесез, танылмаган, надан

Мђџди - шигый мђзџђбендђге 12 нче имамныћ исеме

Михраб - мђчетлђрнећ мулла намаз укыр љчен аерым эшлђнгђн урыны

Моназарђ - бђхђс, дискуссия

Мосахабђт - кара-каршы сљйлђшеп утыру

Мотлак - абсолют, чиклђнмђгђн, бђйсез

Мусхђфе шђриф - Коръђн

Муќиб - сђбђп итњче, барлыкка китерњче, мотив

Мљддђт - вакыт аралыгы

Мљкаддимђ - сњз башы, кереш сњз

Мљкайяд - ныклы

Мљнабигы сђрвђт - байлык, хђзинђ чыганагы

Мљнасыйб - яраклы, яраклылык; бер-берсенђ туры килешкђн; якын, бђйлђнеш

Мљќриб - тђќрибђдђ исбатланган

Мљќтђџид - тырышучы; дин китаплары буенча яћа хљкемнђр чыгаручы

Мљсадђрђ - кулга тљшерњ, кљчлђп алу

Мљсанниф - автор, язучы, тљзњче

Мљстђхикъ - хаклы, лаеклы

Мљтасарриф - хуќа; аерым љлкђне, районны идарђ итњче

Мљтђгассыйб - фанатик, берђр эшкђ бик нык бирелгђн кеше

Мљхакђмђ - акыл, тљгђллек

Мљхиб - сљюче, яратучы, патриот

Мљхбир - корреспондент, хђбђрче

Нђмњнђ - њрнђк, љлге

Нђсара - христиан

Нђфђка - ятимнђргђ (аерылган хатыннарга) бирелгђн акча; яшђњ љчен кирђк булган мал

Нљфњз - авторитет, тђэсир

Раќигь - кайтучы, кайта торган

Риба - процент алу

Ригая - кайгырту, карау, тђрбиялђњ

Сартлар - њзбђклђр

Садакать - турылык, дуслык, дљреслек

Сђмђрђ - нђтиќђ

Сђрхђд - чик

Тасныйф - китап язу

Тђбђга - гражданин

Тђгассыб - фанатизм

Тђгарыз - бер-берсенђ каршы булу, каршылык

Тђдкыйк - нечкђлђп, тљгђл тикшерњ

Тђкаед - чиклђњ, калыпларга кертњ

Тђмсил - ассимиляция, йоту

Тђсђллат - берђњне њз билђвендђ тоту, аныћ љстеннђн њзе телђгђнчђ хљкем йљртњ

Тђфсыйлат - ќентеклђњ, аерып-аерып аћлату

«Тђњрат» яџњдилђрдђ Муса пђйгамбђр китабы

Тђхсил - белем алу

Тђхђммел - тњзњ, чыдау

Тђхкыйрь - хурлау, хур итњ, ђџђмият бирмичђ тњбђн књрњ

Фикъџе - ислам дине мђсьђлђлђре турында белем

Хахђм - раввин, яџњдилђрнећ дин башлыгы

Халка - тњгђрђк, ђйлђнђ

Хашия - бер китапныћ эчтђлеген ачыклаучы икенче бер китап, ђсђр

Хђриф - акылдан язган

Хђссас - сизгер, тиз сизђ торган; њзенчђлек

Хилаф - каршы, ярамаган эш, кире, тискђре

Хиќаб - пђрђнќђ

«Шђриф» лђкабе - «шђриф» атамасы («шђриф» - пђйгамбђр нђселеннђн булган кеше

Шђрех - аћлатма, ачыклап аћлату; берђр китапныћ авыр урыннарын ачыклап аћлату

Шљќђгать - батырлык, кыюлык

Шимали - тљньяк

Рђмзи Вђлиев,
тарих фђннђре докторы,
Шамил Вђлиев,
Татарстан Республикасы Фђннђр Академиясенећ
Ш. Мђрќани исемендђге тарих институты аспиранты