2003 1/2

Ир канаты ат була

«Гасырлар авазы» журналыныћ елгы 1/2 саннарында «Мљнйђтел-гозат» дип аталган урта гасыр тљрки трактатыныћ ат љстендо йљрњ сђнгатенђ багышланган бњлеге басылып чыкканнан сон, редакциябезгђ атлар њрчетњ џђм ђлеге књркђм хайваннарны тђрбиялђњдђ танылган остаз, хђзерге вакытта Казан џипподромыныћ ат спорты музеен ќитђклђњче Ќђњдђт ага Хђбибуллин килде.

—Алтмыш елга якын гомеремне атчылыкка багышлавыма карамастан, борынгы заманнарда ук ерак бабаларыбызныћ шушы малкайларга бђйле хезмђте саклана дип џич тђ уйламаган идем, — диде ул.

Алга таба ђћгђмђбез Казан џипподромыныћ њзендђ дђвам итте. Ул ат спортыныћ тарихы, аныћ њсеше, ђлеге љлкђдђ хђл ителђсе кайбер проблемалар турында дђвамлы џђм, фикеребезчђ, кызыклы гына булды. Шућда књрђ аныћ эчтђлеге бђлен журнал укучыларны да танаштыруны кирђк дип таптык

Д.Ш. (Дамир Шорофетдинов): - Ќђњдђт ага, мин бу якты дљньяга килгђндђ Сез инде «конмальчик», ягъни атлар белен эш итњче њсмер булгансыз. Хђтта вакыт ягыннан караганда да без ђћгђмђ корасы тема љлкђсендђ Сез баш белгеч, дип ђйтњем. Њзгез ђйткђнчђ, 60 ел буе гел атлар арасында, гел алар белђн. Сезнећ янга килергђ кузгалгач та књћелгђ-телгђ балачакларыбыздан кљйлђп-ќырлап њскђн сњзлђр килде:

Каз канаты ап-ак була,

Ир канаты ат була

 Ђйтерсећ, нђкъ менђ Сезгђ атап чыгарылган ќыр инде. Ул Сезнећ тормышыгызга, эшчђнлегегезгђ туры килеп тора бит. Без Сезнећ белђн ђлеге ђћгђмђбезне дђ атлар турында дљньяга атаклы, мећ яшен тутырып килњче башкалабыз Казан џипподромында, аныћ Сез оештырган џђм шуннан бирле алыштыргысыз директоры да булган музеенда алып барабыз. Тирђ-ягыбызда атларыгыз-канатларыгыз...

Ќ. X. (Ќђњдђт Хђбибуллин): — Мин Сезгђ «Ќђњдђт ага» икђн, Сезгђ мин «Дамир энем» дип эндђшим. Агалы-энеле ђћгђмђ корабыз, димђк.

... Тирђ-ягыбызда атларыбыз-канатларыбыз, дисђк, тљгђлрђк булыр, Дамир энем; шундый џипподромыбыз, шундый музеебыз, шундый атларыбыз булуында ић ђњвђл Президентыбыз Минтимер Шђрип улы Шђймиевнећ љлеше, ђйтеп бетергесез, зур.

Ђйе, минем атчылык хезмђтендђ булуыма алтмыш елдан артык вакыт њтеп китте. Шуныћ утыз елында без Сезнећ белђн танышлар, њзара фикердђшлђр булып яшибез. Безне бер-беребез белђн таныштыручылар-белештерњчелђребез дђ атлар булды бит... Ул чактагы республикабыз вакытлы матбугатыныћ ић абруйлы басмаларыннан берсе булган «Социалистик Татарстан» газетасы журналисты буларак Сезне минем янга ђнђ шул малкайларыбызга булган уртак мђхђббђтебез китерде.

Д. Ш.: — Сез нђкъ џђр укымышлы татарга билгеле, тљрки дљньяга танылган классик язучыбыз Галимќан Ибраџимовча ђйттегез. Ул њзенећ «Алмачуар» исемле ђсђрен, шул хикђясенећ тљп каџарманы Закир џђм аныћ яраткан аты арасындагы мљнђсђбђтлђре нигезендђ «Бер мђхђббђтнећ тарихы» дип атаган. Ђйе, авылда њскђн џђр кешенећ атларга булган мљнђсђбђтен ярату дип билгелђргђ мљмкин. Ат — бик тђ мђхђббђтле хайван шул...

Дљрес ђйтђсез, без Сезнећ белђн моннан утыз ел элек очрашып, ђћгђмђ корган идек. Шунысын да ачыклыйк: мине ул чакта алмачуарларыбызга булган мђхђббђтебез генђ тњгел, шућа бђйлђнешле бик мљџим мђсьђлђ-проблемалар йљртђ иде...

Ќ. X.: — Хђтерлим ђле: Сез республикабызда ат спортын њстерњ мђсьђлђлђре турында борчылып йљргђн кљннђрегездђ очраштык. «Социалистик Татарстан» газетасында басылган мђкалђгез «Ат спорты» дип аталган иде. Ђћгђмђдђшлђрегез дђ мин генђ тњгел, атлар тирђсендђ эшлђњче белгечлђр, ђ Сез њзегез атларга мђхђббђтле тамашачыбыз гына тњгел, милли спорт тљрлђре буенча Бљтенроссия федерациясе президиумы ђгъзасы идегез.

Республиканыћ тљп газетасында барча татар укучылары алдында чыгыш ясап, халкыбызныћ яраткан ат спортын њстерњ, аны тагын да кићрђк колачлы итњ проблемасын књтђрдегез, милли спортны алга ќибђрњ љчен кичекмђстђн књрелергђ тиешле аерым чараларны ассызыкладыгыз, ђлеге максатта кирђкле эш алып баруда комачаулый торган кайбер ќитешсезлеклђрне тђнкыйтьлђдегез...

Ђле дђ истђ: мђкалђгез «Рекордлар туа, тик... читтђ» дигђн борчылу сњзлђре белђн башлана иде. Аннары дђвам иттереп: «Соћгы елларда (язма 1972 елныћ октябрь аенда басылды) Татарстан хуќалыкларында књп кенђ нђселле атлар њсте. Куйбышев исемендђге 57 нче ат заводында, Казан ат заводында, «Тљрнђс», «Бљреле», «Зљя» совхозларыныћ, Алексеевск районыныћ XXII партсъезд исемендђге, Октябрь районыныћ «Дружба» колхозларыныћ нђселле фермалары бу юнђлештђ нђтиќђле эш башкаралар. Бљтенсоюз рекорды куйган «Абордаж», халыкара турнирда приз алган «Кљяз», «Дунай» кушаматлы айгырларны да шушы коллективларда њстерделђр.

Тик шактый сђер књренеш: ђлеге хуќалык ќитђкчелђре яхшы нђселле колыннар њрчетеп, тайларны чит љлкђлђргђ саталар да, шуныћ белђн канђгать булалар. Аларныћ спортта ирешкђн ућышлары турында газетлардан гына укыйбыз. «Аты бар, йљгђне юк» дигђндђй, республикабызда њрчетелгђн менђ дигђн чабышкылар, юртаклар, йомыркасын књршегђ сала торган тавык сыман, спорт данын бњтђннђргђ китерђлђр...

Сабан туйларында атлар чабыштыру белђн генђ канђгатьлђнеп яшибезме? Ђ бит спортныћ кайсы тљрен алма, даими књнегњлђр њткђреп, осталыкны њстерергђ кирђк. Безнећ республикада исђ ђлегђчђ бу тљр буенча бер генђ секция дђ эшлђми. Безнећ моннан дњрт ел элек кенђ (1968 елда) йљз еллыгын тутырган џипподромыбыз бар иде, юртакларыбыз ућышы турында еш ишетђ идек. џипподром 1966 елда њзгђртеп коруга ябылды, атаклы чабышкыларыбыз башка џипподромнарга сатылды.

...Бер гасырлык тарихлы, танылган џипподром яшђргђ тиеш. Чљнки ат спорты њсеше шућа бђйле. Књрше Ульяновск, Куйбышев, Саратов, Ижевск, Пермь шђџђрлђре тђќрибђсенђ књз салыйк, аларда џипподромнар књптђн инде спорт њзђгенђ ђверелде, ат спорты мђктђплђре, секциялђре эшли, чемпионнар њсђ. Безнећ дђ секция љчен файдаланырлык атларыбыз, яшьлђрне атка атланып йљрњ серлђренђ љйрђтерлек белгечлђребез юк тњгел. Казан џипподромын ат спорты њсешенђ юнђлеш бирњче методик њзђк итњ дђрђќђсенђ ќиткерергђ кирђк. Ат спортыныћ классик тљрлђре буенча секциялђрне нђселле атлары булган барлык коллективларда оештырырга кирђк...»,— дип яздыгыз џђм бу эшлђрне координациялђњ, гомумђн, ђлеге спорт тљренећ торышы љчен ќаваплы ќђмђгать оешмасы, ягъни ат спорты федерациясе булдыру мђсьђлђсен књтђрдегез.

Тагын... Милли ат чабышларын бердђм кагыйдђ буенча, билгеле бер тђртиптђ њткђрђ башларга кирђклеген искђрттегез. Чљнки беренче кагыйдђ њрнђклђре ђле 1920 нче елларда ук тљзелгђн булган.

Сабан туйларында ат ярышларыныћ программаларын да кићђйтњ мљџимлеген ђйткђн идегез. Тренерлар, ќђмђгать инструкторлары ђзерлђњ турында шулай ук фикерлђрегезне белдердегез. Кыскасы, Сезнећ ул язмагыз ат спорты, нђселле атлар њрчетњ, атларга мђхђббђт турында зур сљйлђшњ башлап ќибђрергђ тљп сђбђпче булды...

Д. Ш.: — Шулай, Ќђњдђт ага. Ул бит Сезнећ белђн фикерлђшеп язылган иде. Язманыћ «Сабан туеннан — зур спортка» дигђн бњлегендђ Казан ат заводыныћ производство бњлеге башлыгы Ќђњдђт Ибраџим улы Хђбибуллин — ягъни Сез:

— Бик ќитди мђсьђлђлђр књтђрђбез. Аларны тормышка ашыру љчен ќитђкче оешмаларныћ даими контроле кирђк. Республиканыћ совхозлар производство идарђсендђ ат њрчетњ буенча махсус белгеч билгелђњ бик урынлы булыр иде,— дигђн тђкъдим ясадыгыз.

Ђйе, атлар турында без башлап ќибђргђн сљйлђшњлђрне халкыбыз дђвам итте. Сезнећ белђн њзебез дђ кайта-кайта шул фикерлђшњлђргђ кушылып, њз карашларыбызны ђйтђ килдек. Тљп сњзебез халкыбызныћ ат спортын њстерњ хакында булса да, аныћ нигезен ул чор тормышыбызда гомумђн атларга карата ќитди булмаган мљнђсђбђткђ борчылуыбыз тђшкил итђ иде. Фикер алышуларда катнашкан журналистларыбыз, белгечлђребез дђ шул хакта ђйттелђр. Шушы урында сњзне књренекле язучыбыз Нурихан Фђттахка бирик. Аныћ язмасы «Ат турында уйланулар» дип атала («Социалистик Татарстан» 1973 ел, 8 июнь саны). Аныћ уйлануларын, бераз гына кыскартып китерик:

«Ќир љстендђ елдан-ел машиналар књбђя бара. Казан урамнарында еш кына ќђя њле кешегђ урын ќитми. Дљрес, авылда, кечерђк шђџђрлђрдђ ђле тынычрак, лђкин анда да инде кеше тормышын тулы-сынча диярлек машина билђп алды.

Шундый шартларда ат турында, атныћ ђџђмияте турында сњз кузгату кайберђњлђргђ, ихтимал, сђеррђк тоелыр. Ни ђйтсђћ дђ, «ат гасыры» узды. Транспорт чарасы џђм сугыш «коралы» буларак, атныћ мећђр елга сузылган «хакимлеге» бетеп бара.

Борынгы књчмђ тљркилђрнећ, ягъни безнећ ерак бабаларыбызныћ тормышын аттан башка књз алдына китерње дђ кыен. Гасырлар буена ат кешенећ гомерлек дусты, юлдашы џђм иптђше булган. Ир бала, аягында басып торырлык булгач та, ић элек ваграк терлек-туарга атланып йљргђн, аннары, њсђ тљшкђч, биш-алты яшьтђн ат сыртына њрмђлђгђн џђм њлгђнче аннан тљшмђгђн дђ. Иксез-чиксез кљтњлђрне бер урыннан икенче урынга куалаганда, бљтен ил-кљн белђн яћа ќиргђ књчкђндђ, ауда, сугышта — џђркайда, џђр ќирдђ кеше ат љстендђ булган. Бик ашыккан чакларда, бик кыен чакларда борынгы сугышчылар кљннђр-тљннљр буена туктаусыз ат љстендђ чабып бара торган булганнар. Бер ат арыса — икенчесенђ, икенчесе арыса, љченчесенђ књчеп атланганнар.

Кыскасы, ат кешене књтђреп йљрткђн, тартып йљрткђн, ат кешегђ ќићњ яулашкан, ат кешене туйдырган, киендергђн. Шуныћ љчен дђ кеше атны, баласы кебек яраткан, ат алдында баш игђн, атка табынган, атны изгегђ санаган.

Борынгы Болгарда йозакны ат башы сурђтендђ ясаганнар. Ђле бњгенге кљндђ дђ Казандагы џђм Казан тирђсендђге авыл љйлђрендђ, кыек башында калайдан кисеп ясалган атларны књрергђ мљмкин. Яисђ тышкы ишек тљбендђ, бусага алдына ат дагасы беркетеп кую йоласын исегезгђ тљшерегез. Халык ышануы буенча, ат дагасы љйне ќеннђрдђн џђм џђртљрле чир-чордан саклый.

Монда шулай ук халык ђкиятлђрендђге таз малайга ярдђм итђ торган Акбњзатларны, Ќирђн айгырларны искђ тљшерњ дђ урынсыз булмас. Атка атланган таз малай џђртљрле сихри киртђлђрне, убырлы карчык мђкерлђрен ќићеп чыга. Ат булган ќирдђ ђкият героена бернинди кара кљч тђкаршы тора алмый. Менђ нинди кљчле, менђ нинди изге ул ат!

Халык иќатыныћ башка тљрлђрендђ дђ — ќырларда, дастаннарда, табышмак џђм мђкальлђрдђ дђ атныћ еш телгђ алынуы џђркемгђ мђгълњм. Шушы ђйтелгђннђргђ тагын халык ышануларын да љстђргђ була.

Менђ боларныћ барысы да ат турындагы бик борынгы карашларныћ халык аћында ђле булса актив яшђве турында сљйли.

Лђкин, ђйтелгђнчђ, соћгы елларда без «баеп» киттек џђм «ярлы туганнарыбызны» онытып ќибђрдек. Казанда, Татарстанда ат спорты юк дђрђќђсендђ. Сабан туйларыныћ халык яратып карый торган џђм ић тђэсирле, ић дђрђќђле чыгышларыннан санала торган ат чабышлары шђџђрлђрдђ генђ тњгел, хђтта авылларда да онытылып бара.

Менђ туларныћ барысы турында да чын књћелдђн борчылып «Социалистик Татарстан»да язып чыккан Дамир Шђрђфетдиновка телђктђшлек белдерми мљмкин тњгел.

Атны хуќалык эшлђрендђ џђм спорт ярышларында файдалану — мђсьђлђнећ бер ягы гына. Аныћ икенче ягы да бар: ул да булса, атларны саклау џђм њрчетњ мђсьђлђсе. Хђзерге вакытта табигатьне саклау турында бљтен дљньяда зур сњз алып барыла.

Телђк итеп тагын шуны ђйтђсе килђ: машина гасырында туган, бары машинаны гына ярата торган џђм књбесенчђ футбол белђн хоккейдан башка уен тљрен белмђгђн безнећ балаларыбызны йорт хайваннары белђн, аерым алганда, атлар белђн књбрђк, ешрак аралаштырырга иде. Алар тљрле узышларда-чабышларда катнашсыннар, Акбњзатлар, Ќирђнкашкалар белђн бергђ кыю булып, батыр џђм ќитез булып њссеннђр иде».

Д Ш.: — Атларыбыз турында шундый уйланулар матбугат битлђрендђ дђвам итте, ђле дђ тукталганы юк дип ђйтђ алабыз. Язмаларныћ исемнђреннђн њк халкыбызныћ атка булган чиксез мђхђббђте чагылып тора: «Атка мђхђббђт», «Атларда чабып кына», «џђр яктан файдалы», «Атларым, канатларым», «Алтын дага—ућыш билгесе», «Кљмеш тояк Тулпар атым»... Аларныћ авторлары ат спорты белгечлђре, журналистлар Р. Сђяхов, ,Ц. Хђлилов, X. Вђлиђхмђтов, Р. Идрисов, И. Шђрђпова џђм башкалар.

Шунысын да искђртик, Ќђњдђт ага, ул язмаларныћ бер љлеше Сезнећ белђн књрешеп-сљйлђшњ нђтиќђсендђ, Сезнећ фикерлђрегезгђ нигезлђнеп язылганнар. Ђйтик, С Хђйретдиновныћ 1975 елда ук республикада ат спортын њстерњ проблемалары турындагы мђкалђсенђ игътибарны юнђлтик:

«.. .Казан ат заводыныћ баш зоотехнигы, ат спорты буенча берничђ ел рђттђн Идел буе чемпионы исеменђ лаек булган Ќђњдђт Хђбибуллин бу хакта менђ болай ди:

—Ат спортын њстерњ кирђклеге бђхђссез. Бу хакта республика спорт комитеты да, «Урожай» спорт ќђмгыятенећ Татарстан советы да, ветеринария институты ќитђкчелђре дђ белђлђр. Еш кына: «Эшлибез аны, булдырабыз аны» дип вђгъдђ булып кала. Аптырагач, завод базасында ат спорты секциясен њзебез оештырдык. Хђзер анда 15лђп егет шљгыльлђнђ. Тик бу безнећ республика љчен дићгездђге бер тамчы кебек кенђ...

Чемпион сњзлђрендђ хаклык зур...»

Ђ мин Сезне 1973 елда да Сабан туйлары алдыннан газетабызда бђйрђмебез программасында тљп ярышны — ат чабышларын оештыруныћ нигез ысул-кагыйдђлђрен сљйлђткђн идем, «Йљгђнећ кљмеше белђн мактанма...» дигђн баш астында дљнья књргђн ђћгђмђбезне хђтерлисездер. Сезнећ шул чактагы фикерлђрегезне яћартыйк ђле. Ђлбђттђ, кыскача гына:

«...Хђзергђ милли ат чабышлары буенча системага салынган бердђм кагыйдђлђр булмаса да, њзебезнећ тђќрибђдђн чыгып, кайбер кићђшлђр бирергђ мљмкин...

Ић элек, атларныћ яшенђ игътибар итик. Еш кына чабышларда бик яшь тайларны књрергђ була. Аларны ќиде-сигез яшьлек атлар белђн бер њк группада озын дистанциялђргђ ќибђрђлђр. Ярыш оештыручылар шуны истђ тотсыннар иде: узышларга љч яшьтђн олырак атларны гына кертергђ кирђк. Ярышучы њсмерлђр турында да берничђ сњз. Аларныћ яше 14тђн дђ ким булмаска тиеш.

Ярышлар авылдан (шђџђрдђн) читтђрђк, тигез урында уздырыла. Дистанция 4 километрдан да артмаска тиеш. Ярыш башланырга 2-3 кљн кала анда катнашучылар бу дистанцияне бер тапкыр чабып карасалар да яхшы була. Бу - контроль-књнегњ ролен њтђячђк. Анда атка да беренче сынау ясала, узышта катнашачак њсмердђ сынала. Ђмма контроль-књнегњ вакытында атны бар кљченђ куарга ярамый. Гомумђн, ярышка хђзерлђнгђндђ, атларны кљн саен артык куудан баш тартырга кирђк. Ђзерлђнњ дистанциясе атныћ яшеннђн, тазалыгыннан, нинди ђзерлектђ булуыннан чыгып сайлана.

Инде ярышларныћ барышы белђн танышыйк. Ярышны њткђрњ эчен 6-7 судья билгелђнђ. Алар вазифаларны њзара бњлешергђ тиешлђр. Атларны старттан ќибђрњ љчен стартер билгелђнђ. Контролер-судьялар исђ дистанциягђ, аеруча књп кеше ќыела торган урыннарга куела. Аларга кирђкле вакытта ишарђлђр ясау љчен флаглар бирелђ. Финишта да махсус судьялар була. Алар атларныћ килњен секундомер белђн билгелђп торалар. Ярышлар ел саен берњк дистанциядђ њткђндђ, рекордларны теркђп баруны да традициягђ кертђсе иде. Барлык нђтиќђлђр дђ беркетмђгђ кертелергђ тиеш.

Атларны стартка чыгару алдыннан стартер алар белђн зур булмаган књнегњ њткђреп ала. Бу — атларныћ тђнен яздыру, ягъни ќылыту љчен кирђк. Стартер, љлкђн судья боерыгыннан соћ, катнашучыларны књкрђклђрендђге тђртип номеры буенча старттан ќибђрђ.

Кайберђњлђр камчы белђн артык мавыгалар. Атларын камчы белђн куып, алар кљндђшлђрен узарга омтылалар. Ђмма еш кына моныћ киресе килеп чыга. Ат бар кљченђ йљгерђ дђ, ярты юлда туктый башлый, «ташбака адымына књчђ». Моныћ икенче ягы да бар. Андый катнашучы кљндђш атларны да куркыта, аларны тђмам сафтан чыгаруы да ихтимал. Шунлыктан да судьялар озын камчы тоткан катнашучыларны ярыштан ук чыгарып бик дљрес итђлђр. Шулай ук ярышта катнашучы читтђн бернинди дђ ярдђм кабул итђргђ тиеш тњгел. Гомумђн, ярыш барышында џђр катнашучыдан катгый рђвештђ тђртип саклау сорала.

Юртакларны узыштыру буенча берничђ сњз ђйтеп китђргђ кирђк. Яхшы хђзерлек њткђннђн соћ, программаныћ бу тљрендђ 2-3 яшьлек атларны да бер группада 1.600 метрлы арага ќибђрергђ мљмкин. Монда ярыш урынын билгеле бер тњгђрђк формасында ђйлђндереп алырга кирђк. Ђ 4 џђм аннан олырак яшьтђге атларны шул тњгђрђк буйлап 2.400 метрга кадђр ќибђрергђ була.

Тагын бер мђсьђлђгђ тукталасы килђ. Сабан туенда беренче бњлђкне отыйк, дип кайбер хуќалыкларда атларны бђйрђм алдыннан бик нык ашаталар. Берђњлђр Юар килограмм солы бирђлђр, печђнен, њлђнен алдыннан калганчы ашаталар. Икенчелђре исђ атны «диетага» куялар — аларга нибары сљт белђн књкђй генђ эчерђлђр. Моны књплђр традиция белђн аћлата, ђмма њземнећ књп еллар буе ил књлђмендђге ќаваплы ярышларда катнашу тђќрибђмђ таянып, шуны ап-ачык ђйтђ алам: бу зыянлы традиция. Атны гадђттђгечђ, кљненђ љч тапкыр ашатырга кирђк. Рационы нинди булырга тиеш соћ? Рационга 5 килограмм солы, 1-2 килограмм кљрпђ, 6-7 килограмм печђн бирњ файдалы. Сабан туена, берничђ кљн калгач, кљненђ 200-300 грамм шикђр љстђргђ дђ була.

Сабан туе кљнне иртљ белђн атка 1-2 килограмм солы, шикђр бирергђ кирђк. Печђн бирмђгез, џава яхшы булганда, коендырып алырга да мљмкин.

Ярыш тђмамлангач, атларны тезгененнђн тотып 40-50 минут атлатып кына йљртергђ кирђк. Шуннан соћ инде печђн бирергђ дђ була. Ђ суны бары тик 2-3 сђгатьтђн соћ гына бирегез».

Сез бњген дђ шул фикерлђрдђ бит, Ќђњдђт ага. Ђ Сабан туйларында атлы спорт уеннарын џђм ярышларын оештыру-њткђрњ турында без бергђлђп тљзегђн кагыйдђлђр ќыентыгы, кызганыч ки, 1979 елда гына дљнья књрде. «Сабан туйларында атлы спорт уеннары џђм ярышлары» дип аталган шушы уртак хезмђтебез Сабан туйларын њткђрњ љчен бњген дђ бердђнбер норматив џђм методик ђсбап булып тора...

Ќ. X.: — Нђкъ шулай. Ат спорты буенча кагыйдђлђрне белњ, куллану — ярышларны дљрес итеп њткђрергђ, программаны тљрлђндерергђ, район џђм республика ярышларында катнашу љчен спортчыларны џђм атларныћ ић яхшыларын дљрес сайлап алырга-билгелђргђ ярдђм итђ.

Ђлеге китапта, мђсђлђн, менђ шундый бњлеклђр бар:

— Сабан туйларыбызда ярышларныћ тљрлђре џђм характеры...;

— Ярышларны оештыру кагыйдђлђре;

— Ярышларда катнашучыларны: џђм кешелђрне, џђм атларны сайлап алу тђртибе; атлы ярышларга малайларныћ бары тик 14 яшьлек џђм олыракларын, кызларныћ 15 яшьлеклђрен џђм олыракларын гына џђм врач рљхсђте белђн генђ катнаштыру;

Атларга карата да аларныћ яшьлђрен билгелђњ, ветеринар врач фикере каралган;

— Судьялар коллегиясе. Аларныћ хокуклары џђм бурычлары турында;

—Ярышларны медицина џђм ветеринария белгечлђре белђн тђэмин итњ;

—Ќићњчелђрне бњлђклђњ џђм призлар бирњ;

—Атлы спорт уеннары њткђрњ, ярышларны њткђрњ тђртиплђре, шартлары, урынын сайлау...џђм башкалар...

Атларны кљндђлек тормышыбызда файдаланудан читлђштерелђ барган вакытлар, Сабан туе ќитђр алдыннан елныћ-елында ат чабышларын ничек оештырыйк икђн, дип борчыла торган чаклар иде. Ђнђ шул мљџим мђсьђлђне Сез бер ел элек њзегез эшли торган газета битлђрендђ књтђргђн идегез, шуннан соћ аны хђл итњ максатында турыдан-туры мића да мљрђќђгать иттегез, џђм без икђњлђшеп шул юнђлештђ эшлђр башкарып, ђнђ шул китапны тљзедек. Ђмма бик кљтеп алынган ул кулланма нибары 1500 данђдђ генђ нђшер ителде.

Д. Ш.: — Хђтерлим, Ќђњдђт ага. Шул китап-кулланманы халкыбыз игътибарына ќиткергђн хђбђр-мђкалђсендђ журналист Хљсђен Вђлиђхмљтов уйланып-рухланып бол ай дип язып чыккан иде:

«—... Инде миллион еллар буена ат кешенећ ић якын ярдђмчесе булып яши... Атлар турында сњз чыкканда башкорт шагыйре Ђнгам Атнабаевныћ ат тояклары кебек тупырдап торган шигъри юллары искђ тљшђ:

И чаптарым минем, чаптарым!

Хђтеремдђ ќитез чакларыћ,

Толым-толым ялларыћны тотып,

Искђн ќилгђ каршы чапканым.

 .. .Ќыентыкта ат чабышлары спортыныћ тљрлђре, аларныћ њзенчђлеклђре, максатлары, оештыру тђртибе, командалар составы, атларныћ яше турында, ќићњчелђрне бњлђклђњ џђм призлар тапшыру тђртибе турында тулы мђгълњматлар бирелгђн...».

Ќђњдђт ага, ђћгђмђбез њзеннђн-њзе безнећ моннан дистђ еллар элек башкарган кайбер эшлђребезне искђ тљшерњ-барлаудан башланды. Бу аћлашыла, ђлбђттђ: сњзебез мећнђрчђ еллар тарихы булган хђятебезнећ њзенђ генђ хас њзенчђлеклђре турында бит. Без — дђвам џђм дђвамчылар.

Утыз еллар элек њк Сез, дљньякњлђм танылган жокей, ягъни юрга атларда узышчы да, аларны ярышларга ђзерлђњче дђ. Шућа књрђ Сезне укучыларыбыз белђн якыннанрак таныштырасым килђ. Сез тумышыгыз белђн шђџђрнеке. Ђ ничек итеп атларны якын иттегез, шундый осталыкка, илкњлђм, халыкара дђрђќђдђ ућышларга ничек ирештегез? Моны белњ кызыклы гына тњгел, џђрберебез љчен гыйбрђтле њрнђк тђ...

Ќ. X.: — Ђйе, мин Чистай шђџђрендђ дљньяга килгђнмен, шунда њстем. Ђтием район ќир бњлегендђ зоотехник булып эшлђде. Колхозларга йљрњ љчен аныћ њзенђ беркетелгђн Булан кушаматлы аты бар иде. Ул безнећ шђхси хуќалыгыбызда махсус абзарда асралды. Минем яратып тђрбиялђгђн, беренче атланып чапкан атым шул Булан булды. Хђзер, инде сигезенче дистђ белђн барганда, мин ђйтђ алам: гомерем буе атлар янында булдым џђм ђле дђ алар белђн бергђмен.

Атка атланып йљрергђ мине џђм яшьтђш малайларны ђтием љйрђтте. Ул тарихыбызда билгеле, гражданнар сугышы елларында данлыклы атлы дивизия командиры Азин дивизиясендђ хезмђт иткђн, взвод командиры булган.

Унбер яшемдђ Игреневый кушаматлы атта Сабан туе чабышларында катнаштым. Беренче елны икенче булып килдек, икенче елда беренчелекне яуладык. Менђ шул вакытлардан бирле мин ат белђн ярышларда катнашып яшим... Шул яшемдђ шђџђребездђге ат абзарында ат караучыларныћ ярдђмчесе булып эшли башладым. «Кон-мальчик» дип атыйлар иде. Хђтергђ алыйк: конный малай яки конюшни малае...

Монда беренче љйрђтњчелђрем, Евстафий дђдђй, буденныйчы-кавалерист булган љлкђн ат караучы Степан абый Былинкин булдылар. Йљртер љчен мића Хинган кушаматлы атны беркеттелђр. Шуннан китте: Гигант, Крошка, Силач, Ласка, Бегемот... Болар ђле њсмер чагымда караган-тђрбиялђгђн, љйрђткђн, ђлбђттђ инде, њзем дђ љйрђнгђн ић беренче атларым. Шуннан соћгы алтмыштан артык еллык гомеремдђ алар минем мећ њк булмаса да, шул тирђ.

Ђтиебез Бљек Ватан сугышында 1941 елныћ кљзендђ њк югалды. Шуннан соћ књп тђ њтмђде, ђниебез вафат булды. Без биш бала — ић олысы мића унљч яшь — ятим калдык. Нишлђргђ? Моћарчы конмальчик булып йљргђн мин дђњлђт ат абзарына ат караучы булып эшкђ урнаштым...

Њзебезнећ Чистай конюшнясында 1943-1949 елларда эшлђдем. Эшче идем, атларда эшлђдем: ќир сљрдем, ашлык чђчтем. Бер елныћ язында бер эш кљнендђ бер гектар алтмыш сутый ќирне сукалап, район књлђмендђ рекорд куйдым. Авыр еллар иде, атларыбыз буразнада егылган чаклар да булды.

Кучер булып та эшлђдем. Начальникларны кышын атларда Казанга алып барып алып кайта идем. Йљз кырык дњрт чакырым араны бер кљндђ њтђ идек. Бу шулай ук њзенчђлекле рекорд иде.

Тайларны њстерњче конюх булып та эшлђдем. Алар арасында, мђсђлђн, Рљстђм, Гигант, Шахтер, Рђхмђт џђм башка кушаматларны хђзер дђ яхшы хђтерлим.

Атчылык буенча белгеч булып ђверелњем шартлары турында ђйтим ђле.

Егерме бер яшем тулган чакта ић яхшы ат караучы, ат йљртњче буларак, Казан џипподромына љч юртак белђн ярышка ќибђрделђр. Бу вакыйга 1949 елда булды. Анда билгеле ки, бљтен Татарстаннан ић яхшы атлары белђн ић яхшы ат йљртњче узышчылар ќыела бит. Юртаклар ярышына минем бу беренче мђртђбђ чыгуым иде. Без ђлеге бђйгедђ Гусляр, Прогресс, Экватор кушаматлы атларыбыз белђн катнаштык. Њземђ Прогресс дигђнендђ юыртырга туры килде, калган ике атыбызны узышка џипподромныћ тђќрибђле ат йљртњчелђре Фђррах ага Кашафетдинов џђм Степан абый Староверов алып чыкты.

Нђтиќђ њтђ куанычлы булды: атаклы-књренеклелђрне артта калдырып, без беренче булып килдек. Котлауларны сљйлђп бетерерлек тњгел. Њзем дђ шатландым: республика чемпионнары булдык бит Прогресс белђн. Дљрес, унбер яшемдђ мин Чистай џђм тирђюнь районнарныћ Сабан туйларындагы ат чабышларында књп тапкырлар ић алдан килгђнем бар иде.

Котлаучылар арасында Республикабыз авыл хуќалыгы министрлыгыныћ атчылык бњлеге башлыгы Шђйхетдинов булды. Ул:

— Ќиде ел конюх булып йљрдећ, ќитђр, без сине Воронеж љлкђсенђ Хреново поселогына узышчы ат йљртњчелђр-наездниклар мђктђбенђ укырга ќибђрђбез. Хезмђт хакыћ сакланып, кечкенђрђк туганнарыћа биреп барылыр, - диде.

Анда ике ел уку дђвамында мин атчылык буенча теорияне дђ љйрђндем, практик књнегњлђр дђ њзлђштерергђ тырыштым. Сынатмадым. Диплом эше буларак уздырылган бик ќитди ярышта беренче призны алып, ќићњче булдым. Минем хакта «Ходайдан бирелгђн талантлы атчы» диделђр. Имтиханнар комиссиясе мине Хреново тренерат йљртњчелђр мђктђбенећ 1951 елгы чыгарылышында ић яхшы шђкерте итеп атады.

Аннан кайткач, 1951 -1959 елларда республикабызныћ Ќир халык комитетында

— Наркомземда белгеч булып эшлђп, районнарда нђселле ат фермалары оештырып йљрдем. Шундый егерме хуќалык ачтык.

Атлар белђн берлектђ узган тормыш юлым туган шђџђрем Чистай, аннары Спас районы (элекке Куйбышев районы) Антоновка авылы, Теньки (хђзерге Кама тамагы районы) атчылык хуќалыклары аша Казан џипподромына сузыла. Ќђйлђрен минем шђкертлђрем Казан џипподромында ярышларда катнашалар иде. Без љч йљзлђп беренче призларны алдык.

1959 елныћ кљзендђ мине Республика џипподромына ат йљртњче (наездник) итеп алдылар. Башкалада эшлђгђндђ дђ љч-дњрт еллар дђвамында Татарстанныћ байтак районнарында нђселле ат фермаларыныћ белгечлђренђ юртаклар тђрбиялђргђ булыштым.

Куйбышев, Тњбђн Новгород (элеккеге Горький) шђџђрлђрендђ Идел буе беренчелегенђ ярыш-узышларда гел алдынгы булдык. 1962 елда Мђскђњ џипподромында рус тройкалары узышында Орион, Цимус, Цашер дигђн атларыбыз белђн илдђ беренчелекне яуладык.

Бу урында Орион кушаматлы атыбыз турында бер-ике сњз ђйтеп китђсем килђ. Дњрт сезонда ул кырык мђртђбђ кљндђшлђренећ барысын да артта калдырды, биш тапкыр Сабан туйларында ќићде. Љчђрлђп чабышта да ић алдан килде. Ђлеге ярышта кунаклар трибунасында булган Советлар Союзы маршалы, атаклы командарм Семен Михайлович Буденный мине, ќићњчене, котлап ишарђ ясады. Аныћ имзасы куелган ќићњче дипломнары белђн мин биш мђртђбђ бњлђклђндем.

Д. Ш.: —Ќђњдђт ага, Сезнећ эшчђнлегегез ђйтелгђннђр белђн генђ чиклђнми бит ђле...

Ќ. X.: — Ђйе, дљрес. Колхозларыбызда-совхозларыбызда нђселле ат фермалары оештырып йљрњем хакында искђ алган идем. Шуларга љстђп, ул чактагы Республика авыл хуќалыгы министрлыгы мића илебезнећ тљрле љлкђлђреннђн Татарстанга нђселле чабышкылар џђм юртаклар сайлап кайтаруны да йљклђде. Мин утыз ат заводында булдым. Колхоз-совхозлар токымнарны яћарту, аларны њрчетњ юнђлешендђ кић эш ќђелдерделђр.

Шул араларда белемемне књтђрергђ дђ љлгердем.

Д. Ш.: — Елныћ-елында џђртљрле ярышларда ќићеп килдегез. 1963 елда, ђйтик, Татарстан командасы Идел буе зонасы кубогын ќиде ел рђттђн яулады. Сезнећ њзегезгђ дђ нђкъ шул елны республикада беренче итеп ат йљртњче-оста исеме бирелде. Сез исђ књптђн инде илкњлђм танылган оста идегез, югыйсђ. Тбилиси шђџђрендђге ярышларда илнећ ић кљчле узышчы атларын џђм ат йљртњчелђрен егерме биш мђртђбђ артта калдырып, Советлар Союзы рекордын куйдыгыз. Ђ эш урыныгызда — џипподромда Сезне производство бњлеге башлыгы итеп њстерделђр. Шунысын билгелђп њтњ зарур: Тбилисида Сез њзегезнећ 1051нче узышыгызда катнашкансыз икђн. Аны узышларда Сезнећ соћгы мђртђбђ катнашуыгыз булган, дип язганнарын укыган идем. Чыннан да ул шулай булдымы?

Ќ. X.: — Ђйтеп киттек бит: џипподромыбыз 1966 елдан авыр хђлдђ калгач, без республика районнары хуќалыкларында атчылыкны њстерњ, ат йљртњ осталары тђрбиялђњ мђсьђлђлђрен хђл итњне њзебезнећ тљп эшебез иттек, џипподромыбыз ат заводыныћ бер утары хђлендђ калды. Питрђч районыныћ Званка авылындагы заводта нђселле атлар њрчетњ эшен ќайга салдык. Аныћ яћа директоры Евгений Дмитриевич Сорокин мине атчылык буенча њзенећ урынбасары, ягъни баш зоотехник итеп билгелђде. Димђк, ат йљртњче оста гына тњгел, токымлы атлар њрчетњ-њстерњ љчен ќаваплы белгеч булдым.

Без ђћгђмђбезне атларым-канатларым дип башладык. Белгђнебезчђ, мин канатлы атларда очучы гына тњгел, канатларыбыз булырдай токымлы атларны ил буйлап эзлђп табучы, аларны њзебездђ њстерњче-ишђйтњче оста булып љлгердем.

Д. Ш.: — Нђкъ шулай, Ќђњдђт ага. Безнећ халыкта «ат ќене кагылган» дигђн ђйтем бар. Мђшџњр ђдибебез Галимќан Ибраџимов исђ «атка мђхђббђт» дип атый. Атка мђхђббђт, «ат ќене» кагылганлык безгђ борынгы бабаларыбыздан килђ.

Безнећ тарихыбызда, фольклорыбызда, ђдђбиятыбызда тљрки-татарлар џђм атлар дигђн тема бар. Язучыбыз Нурихан ага Фђттахныћ алдарак китерелгђн язмасында халкыбыз тормышында атларныћ роле турында бик матур ђйтелде.

Гарђп шагыйре Имрел-Кайсныћ бер шигырендђ атлар турында хакында шундый юллар бар:

Иярдђ дђ, иярсез дђ

Бик матур минем атым,

Кљнне тљнгђ тоташтырып

Бер ялсыз чаба ала.

Коштай ќитез юртагым,

Дустым минем — канатым.

 Ђ бит гарђплђргђ атлар тљркилђрдђн китерелгђн дигђн фикерлђр бар. Ерак бабаларыбызда Кояшка, Суга, Утка табыну белђн бђйле рђвештђ Атка табыну да булган, аны кояш символы итеп тђ караганнар. Књрђбез: атлы булу — яшђњ шарты. Бу хосуста IX гасыр гарђп тарихчысы Ђл-Ќаџизныћ бер ќљмлђсен генђ искђ тљшереп њтњ дђ ќитђ: «Ђгђр син тљркинећ гомер юлын љйрђнсђћ џђм кљннђрен санап карасаћ, бу кешенећ ќиргђ басып йљргђнгђ караганда ат сыртында књбрђк утырганын белер идећ...».

Тракторлы, комбайнлы, машиналы, электрлы, газлы, радиолы, телефонлы — техниклы бњгенге замандашларыбыз љчен мондый тарихи мђгълњмат бик сђер ишетелђ-яћгырый инде. Ђмма без шуны аћлыйбыз, шућа тљшенђбез: бабаларыбыз љчен атчылык яшђњ-кљнкњреш гыйлеме казанышлары булган. Андый фђн хђзер дђ њзенећ њстерелешен дђвам итђ.

Казан ветеринария академиясе профессоры М. Г. Миролюбов њзенећ «Лошадь» дигђн китабын шундый риваять белђн башлап ќибђрђ:

— «Галђм иясе бу дљньяга атны яраткач, аћа ђйткђн: «Синећ белђн бер генђ хайван да тићлђшђ алмас... Синећ (аркаћнан-сыртыћнан) торып мића догалар укыячаклар. Син барча ќирдђ бђхетле булырсыћ џђм сине барлык тереклек иялђреннђн кыйммђтрђк бђялђрлђр... Син канатларсыз очарсыћ џђм кылычсыз ќђрђхђтлђрсећ...» (Русчасы: Когда Всевышний сотворил лошадь, то сказал ей: «С тобой не сравнится ни одно животное: все земные сокровища лежат между твоими глазами... С твоей спины будут произносить мне молитвы. Ты будешь счастлива на всей земле, и тебя будут ценить дороже всех существ... Ты будешь летать без крыльев и разить без меча»).

Ђлеге риваятьтђн шуны аћлыйбыз: атларыбыз-канатларыбыз безгђ Аллаџыныћ њзе тарафыннан бирелгђн! Кеше гасырлар дђвамында шушы хайванны њзенђ иялђштергђн, хезмђткђ љйрђткђн, кыскасы, кыргый тарпаннан асыл дустына, хезмђттђшенђ, йортташына, кирђк чакта сугышчан иптђшенђ, хђбђрче чаптарына, ышанычлы юлдашына ђверелдергђн.

Атны њстерњ, љйрђтњ файдалану тђќрибђсе — њзе бер фђн. Атчылык турында дљнья халыклары ђдђбияты бик бай. Шул трактатларныћ берсен безнећ эрага кадђр 1400 ел элек хеттлар падишаџы ат караучысы тљзегђн. Хосусан, ул анда атларны ашату-эчертњ, коендыру-чистарту, ќигњ, йљгертњ џђм башка тљрле тђќрибђ белђн уртаклашкан.

Ђ юнан ќайдаклары башлыгы, язучы Ксенофонт (яћа эрага кадђр 430-350 еллар) «Атчылык сђнгате турында» китабында: «Ат белђн эшлђњдђ ић мљџиме — аћа дустанђ, иркђлђњле мљнђсђбђт», — дип язган.

Ќ. X.: — Фарсыларга, аурупалыларга џђм башка континент халыкларына да атлар тљркилђр белђн килгђн кебек тоела. Ђ рус џђм башка славян халыклары аларны турыдан-туры тљркилђрдђн алган булырга тиешлђр. «Лошадь» сњзе дђ бит «алаша»-дан ясалган.

Ђйе, Дамир энем, безнећ туган халкыбызныћ, кардђш тљрки халыкларыныћ тарихын, ђдђби иќатын гына тњгел, хђтта холык-фигылен дђ атларсыз тормыштан башка књз алдына китереп булмыйдыр... Менђ икебез мисалында гына да шул фикер раслана: без шђџђр балалары булсак та, атлар белђн таныш булып, аларга мђхђббђтле булып њскђнбез. Шул хакта уйланганда балачактан ишетеп њскђн ќырлар, ђйтемнђр искђ тљшђ. Шагыйребез Дђрдемђнднећ менђ шундый шигъри юллары џђр татар баласына кечкенђдђн яхшы таныш:

– Ђни, ђкият сљйлђче,

Сљйлђмђсђћ — йокламыйм!..

– Йом књзкђећ, бђбкђм, йђче,

Дђ тыћла, сљйлим, балам:

Борын-борын бар икђн, ди,

Хан баласы — яшь солтан.

Менгђне толпар икђн, ди.

Чљйгђне шоћкар булган...

– Йокладыћмы, аппагым?..

– Шуннан, ђни? Ђни, шуннан?

Борын-борыннан халкыбызныћ шатлыгы-кайгысы ќырларында, ђ ќырларыныћ књбесендђ ул атта, ат белђн:

Оренбурдан кайтып килђм

Туры атым атланып;

Сљйлђгђн дошман сљйлђсен —

Йљрик бармак шартлатып.

 

Каеш камыт, ќиз прђшкђ

Безнећ атларда гына;

Рђхђт йокылар йокладым

Сабый чакларда гына...

 

Кара атка кара дуга —

Ќигђмен дђ китђмен;

Эчем ялкын, тышым салкын.

Ђлдђ сабыр итђмен...

 

Акбњз атым Идел кичђ,

Уртасына бер баса;

Нур басасы йљзлђремне

Кайгы-хђсрђт баса...

 

Ќырлаудан туктыйм, Дамир энем, књћелем тула... Кара ђле, безнећ ата-бабаларыбыздан килђ торган ќырларыбыз «Сандугач - былбыл, Идел - Агыйдел, Уфа - Чилђбе, Ат - Акбњзат...» сњзлђре белђн башлана. Монда уйланырлык шактый моментлар бар. Ђйткђнемчђ, андый ќырларда безнећ тарихыбыз, туган ќиребез, тормыш рђвешебез чагылыш тапкан.

Д. Ш.: — Тарихи дастаныбыз «Идегђй»не укып карыйк ђле:

«Чу» дигђндђ очкан кошны

Узып китмђгђ яраган

Йљргђндђ эзен санаган,

Куш йљрђкле яралган,

Касыр елан њзђкле,

Култыраудай танаулы,

Сахтияндай иренле,

Сарымсактай азулы,

Кыйган камыш колаклы,

Тустагандай тояклы,

An љркђчле дљядђй,

Арт љркђчле дљядђй,

Арысландай књкрђкле,

Юлбарыстай сљйрђкле,

Чапкан чакта ќил ќитмђс,

Табаны елнан Тарлан бњз

Ат бирђдер ханияћ,

Менсђнђ, Идегђй, менсђнђ! [...]

— И, Идел-йорт, Идел-йорт,

Идел эче имин йорт. [...]

Бия сауган сљтле йорт,

Кымыз эчкђн котлы йорт;

Идел-Ќаек арасы

Елкы белђн тулган йорт...

Ќ. X.: — Текстныћ соћгы юлларыннан соћ, ирексездђн, атлар, атчылык турындагы кайбер китаплардан укып белгђн шундый мђгълњмат хђтердђ яћарды: «До середины XVII века лошадьми торговали (в России) в основном татары, купцы, которые пригоняли в Москву, Ростов, Тверь в год по 30-50 тысяч лошадей. Из них отбирали для царских конюшен...». Менђ ничек бит ул тарихи хакыйкать.

Дамир дус, ир канаты — ат булыр, ђ атлы булу — канатлы булу ул туры мђгънђсендђ тиз хђрђкђтлђнњне белдерђ. Бу мића, узышларда турыдан-туры катнашучыга, яхшы таныш. Ђйе, атларым минем канатларым булды. Ђ бит ђлеге гыйбарђнећ мђгънђсе гаять кић, гаять тормышчан... Бу ућайдан кайбер мђкаль-ђйтемнђребез, табышмакларыбызга игътибар итик:

«Авыр йљкне ат тартыр»; «Атлы — батыр, атсыз — ятыр»; «Атсыз ир — канатсыз кош»; «Аты юкныћ юлы юк»; «Ат булса — мђйдан табыла, ат булмаса — мђйдан ябыла»; «Тимерче дђ тњгел, балта остасы да тњгел, њзе авылда беренче эшче»; «Калын арка, тарта да тарта, ул тарткан саен табыш арта».

«Ир канаты — ат булыр» дип ђйтњ — атны хуќалыкта, гаскђри хезмђттђ, юлда-сђфђрдђ, гомумђн, тормыш-кљнкњрештђ тљп таяныч итеп књрњ. Дљрес, без башкачарак заманда яшибез...

Д. Ш.: — Без халкыбызныћ яшђеше-кљнкњрешендђ атныћ роле чагылыш тапкан байтак иќат њрнђклђрен карап њттек. Ђ тарихыбызда билгеле ић борынгы чыганакка мљрђќђгать итмђдек ђле. Ђйтик, мђсђлђн, борынгы тљрки ђдђбиятыныћ беренчел чыганаклары булган таш џђйкђлгђ чокып каџарманнар хљрмђтенђ язылган тексттан берничђ юл:

 Сначала брат вскочил на белого коня

И врезался на нем в ряды врагов...

 Кони под ним пали, он сменил коней: сел на серого коня, на гнедого коня, на белый жеребец.

— На серого коня по имени Башгу...

—На белом скакуне по кличке Алп-Шалчы ворвался Кюль-Тегин в тюргешские ряды.

—На белом скакуне Азмане Кюль-Тегин ворвался в строй врагов...

—Брат вскочил на белого коня Огиза...

Кљл-Тђгин — тљреклђрнећ гаскђр башлыгы, безнећчђ командирлары...

Бу язма — VI гасыр ядкяре...

Борынгы тљрки язма ђдђбияты љлгелђре белђн архивчыларыбыз тарафыннан ђзерлђнеп нђшер ителђ торган «Гасырлар авазы» журналыныћ байтак саннарында укырга мљмкин.

Ќ. X.: — Ђйе, ил канаты — ир булыр, ир канаты — ат булыр, димђк, атлы ир — ил канаты, ил-халык таянычы... Без Сезнећ белђн атныћ хђятебездђ тоткан урыны хакында фикерлђшђбез. Ђйе, бљтен тарихыбыз, ђдђбиятыбыз-сђнгатебез раслап тора: ат — халкыбызныћ язмышын хђл итњче кљчлђрнећ берсе, асыл зат. Бу ягы аныћ — тљп сыйфаты.

Кљндђлек тормышыбызда да аттан књргђн яхшылык-игелеклђрне санап бетергесез. Ат ќигеп эшлђњ ел саен 3-4 млн. тонна нефть продуктларын янга калдыра, 110 мећ тонна итен ашыйбыз, 3,8 мећ тонна кымызын эчђбез. Болар узган гасырныћ 90 нчы еллар башындагы мђгълњмат.

Кеше аларны кайларда гына файдаланмый: туризмда, спортта, циркта, балалар мђйданчыкларында, бђйрђм уеннарында, фђнни тикшеренњлђрдђ... Аеруча спортта: чемпион атныћ бђясе дистђлђрчђ миллион доллар, хђтта чемпион айгырныћ аталык орлыклары дистђлђрчђ мећ тора.

Хђзер аерым фермер хуќалыкларында ул — тљп кљч.

Атка атланып йљрњ — бик нђтиќђле дђва. Ђйтик, Мђскђњ џипподромындагы махсус мђктђптђ шундый ысул белђн ревматизмнан, хђрђкђтлђнњ ђгъзаларыныћ функциялђре бозылуыннан џђм башка књп авырулардан дђвалыйлар.

Профессор И. Ф. Бобылев атка карап торуныћ, аны књзђтњнећ кеше организмына ућай тђэсир итње, стресслар киеренкелегеннђн бушандыруы турында яза. Атка атланып йљрњ музыкаль халђт бит.

Атларныћ токымнары турында да кызыксынучылар бардыр. Бу хакта махсус књп гыйльми хезмђтлђр булуын истђ тотып биредђ без ал арга тукталып тормыйбыз.

(Дђвамы бар)