2002 3/4

Ђюкђ ханныћ Баш вђзиргђ хаты

1710 елныћ июль ае. Калмык хакиме Ђюкђ1 ханныћ илчесе Пђџлеван Колыйбай Госманлы дђњлђтенећ Баш вђзиренђ ђйтелгђн хљкемдардан рђсми хат тапшыра. Бер њк вакытта ул, катгый ђмер буенча, кабул итњче якка кайбер серле хђбђрлђр дђ ирештерђ.
Илченећ сљйлђгђннђреннђн аћлашылганча, иштђклђр, кыргыз-казакълар, каракалпаклар њзлђренећ бђйсезлеклђре љчен кљрђштђ бер-берсе белђн берлђшњ юлларын эзлилђр. Ђюкђ ханда телђктђшлек тапкан ђлеге халыклар яклау таянычы буларак, кљчле џђм рухи яктан якын булган Госманлы дђњлђтенђ зур љметлђр баглыйлар...
Заманында тђрќемђ ителеп, кђгазьгђ теркђлеп калган бу документ бњгенге кљндђ Тљркиянећ Госманлы архивында саклана. Аныћ копиясе исђ Татарстан архивчыларына тапшырылды. Књлђме ягыннан документ ђллђни зур булмаса да, аныћ эчтђлеге њткђндђге тарихны љйрђнњ юнђлешендђ аерым мђсьђлђлђргђ ачыклык кертергђ, шул чордагы дипломатик мљнђсђбђтлђрнећ кайбер нюансларын билгелђњдђ љстђмђ чыганак булырга мљмкин.
Текстны хђзерге татар теленђ књчергђндђ тљп нљсхђдђге мђгънђне мљмкин кадђр тулы сакларга тырыштык.

* * *

Дђњлђтле, сђгадђтле Садырђгъзам2 хђзрђтлђренђ калмык хакиме Ђюкђ ханнан илчесе Пђџлеван Колыйбай белђн килгђн хатныћ тђрќемђсе.
Галимђнзђлђт3, игътибарны ќђлеп итњче Вђзирђгъзам, сезнећ дустыгызга дусбыз, сљю џђм мђхђббђт итђрбез, ђмеренчђ ки сњзебез булган илчебез Пђџлеван Колыйбайда.
Калмык хакиме Ђюкђ ханныћ илчесе Пђџлеван Колыйбайныћ телдђн сљйлђгђннђре:
«Ђюкђ ханныћ миннђн элек килгђн илчесе Мљхђммђдсалих4 белђн Бљек падишаџ тарафыннан књндерелгђн дђрђќђле хаттан, патшаларча илтифаттан бик шат булып: «Књпме хђзинђлђр килсђ дђ, дљньяда нинди морадым булып [ул] хасил булса да, бу мђртђбђ шатланмадым» - дип рђхмђтлђр ђйткђнен сљйлђгђннђн соћра янђ сњзгђ башлап: «Иштђк кавеме барысы да мљселманнар, моннан бик элгђре Мђскђњ тђхетенећ ќђфасында иделђр. Бу вакытларда њзлђрендђ ниндидер кљч табып, иштђк кавеменнђн бер солтан берникадђр кешелђр белђн Мђскђњнећ Идел елгасы буендагы Тљрк дигђн танылган бер кальгасенђ яшертен рђвештђ [яу] чабып, ђйтелгђн кальгане тышкы яктан камап, лђкин эшнећ ахырын тиешенчђ уйламыйча кальганећ эченђ бер юл белђн кереп џљќњм итњ љметендђ икђн, ђсир булып [аны] Мђскђњ патшасы њтертђ.
Иштђк кавеме, каракалпак џђм кыргыз-казакъ — бу љч таифђ5, љч ыру — барысы да мљселманнар — берлђшеп, бер фикердђ булып каракалпактан иштђк кавеменђ бер солтан билгелђп џђм безнећ ханыбыз булган Ђюкђ хан белђн унбиш ел буе Мђскђњ мђмлђкђтенђ [яу] чабарга килештелђр џђм вђгъдђлђштелђр.
Хђтта Мђскђњдђн Ђюкђ ханга ике тапкыр илче килеп, башта килгђн илчесе њзенђ ярдђм љчен гаскђр сораса да, Ђюкђ хан бирмђде. Икенче тапкыр килгђн илчесе исђ: «Гаскђр ; бирмђдећ, ярый. Тик иштђк кавемен Мђскђњ мђмлђкђтенђ [яу] чабудан тый» - дип њтенде. Ђмма ханыбыз аны да кабул итмичђ: «Син иштђк солтанын њтердећ. Аларныћ синдђ кан дђгъвасы бар икђн, мин аларны тыймам џђм тыймыйм. [Без] барыбыз да Чыћгыз6 нђселеннђн џђм бер ырудан, бер-беребез белђн берлђштек!» -дип, икенче илчесен бу ќавап белђн юллады.
Њткђн ел кыш кљннђрендђ Идел елгасын боз тоткан вакытта Мђскђњгђ буйсынган кырык мећ рус таифђсе иштђк кавеме љстенђ йљргђндђ Ђюкђ хан иштђккђ ярдђм итеп, иштђк кавеме дђ ђйтелгђн рус таифђсен каршылап, шул таифђ иштђккђ каршылык књрсђтњдђ гаќиз булачак Идел елгасына ул урында йљз тоткан иде. Иштђк кавеме боз љстенђ килмђс дип эзђрлеклђњдђн качып, рус таифђсе боз љстенђ керде. Иштђк югары џђм тњбђн [яклардан] бозны ватып, рус кавеме атлары џђм ђйберлђре белђн суга баттылар.
Безнећ бу эшлђребез џђм килешњ-вђгъдђлђшњлђребездђн, бу мљнђсђбђтлђрдђн Дђњлђте галия7 мђгълњм булсын. «Дђњлђте талиягђ бу ел љчен тулысынча хђбђр бир!» -дип, Ђюкђ хан мића боерык бирде. Хђзерге вакытта Кырым ханы Дђњлђтгђрђй8 хан хђзрђтлђре белђн дђ ханыбыз Ђюкђ хан кавемебез янында тђмам берлђште. Хђтта шулкадђр кем, [ђгђр дђ] безнећ яктан берђрсе татар Таифђсеннђн берђр нђрсђ урласа, ђлбђттђ, [аны] табып, хан хђзрђтлђренђ књндерерлђр. Безнећ дђ татар таифђсе берђр нђрсђ, њзлђштерсђ, аны да татар ханы хђзрђтлђре табып, безгђ књндерер.
Иштђк, каракалпак џђм кыргыз — бу љч таифђнећ илчелђре Ђюкђ хан янында вакытта Ђюкђ хан мине бу тарафка књндерде. Дђњлђте галия безгђ нинди хезмђт боерса, бу дњрт таифђ берлђшеп ул хезмђтне њтђргђ сњз бирделђр. Дђњлђте талиянећ фђрманын кљтеп џђм [аныћ] дустына дус, дошманына дошман булуларын телдђн ђйттелђр. «Син телдђн хђбђр бир. [Ђгђр] безнећ бу берлђшњебезгђ, бер фикердђ булуыбызга Дђњлђте галия тђмам ышанырга телђсђ, син кире кайтканда синећ белђн берникадђр кешене мића књндерсеннђр. [Алар] килеп, бу берлђшњебезгђ шђџитлек итсеннђн џђм Дђњлђте галиягђ дђ якын файда булсын» -дип, Ђюкђ хан боерык бирде. Хђтта: «Кире кайтканда мића китергђн хатта сића телдђн ђманђт ђйткђн хђллђрне сљйлђгђнећне дђлиллђњче ќавап китер, сљйлђдем дигђнећђ [генђ] ышанмам. Ђгђр хатта телдђн сљйлђргђ минем боерганым турында ђйтњенђ ишарђт булмаса, синећ башыћны алырмын!» - дип, Ђюкђ хан мине бик нык кисђтте, мин дђ чынлыкта хђл ничек булса, шулай белдердем» - дип, сљйлђде.
1122 сђнђ, ќљмадиел-ахыр9.

Ђюкђ ханныћ госманлы Баш вђзиренђ юллаган хаты. BOA.
Name-i Ньтауип Defteri, Numara:6, Sayfa: 200-201.

ИСКЂРМЂЛЂР:

  1. Ђюкђ (1642-1724) - хакимияткђ 1672 елда килеп, Идел буе калмыкларын берлђштергђн хан.
  2. Садырђгьзам - Баш вђзир.
  3. Галимђнзђлђт - югары рангтагы чиновникларга олылап эндђшњ.
  4. Мљхђммђдсалих - Ђюкђ хан илчелђреннђн берсе. Госманлы дђњлђтенђ 1709 елда алып барган хатта ул нугай буларак књрсђтелђ. Анда шулай ук калмык хљкемдарыныћ Госманлы ќитђкчелђренђ ќибђргђн бњлђклђре дђ тасвирлана.
  5. Таифђ - бер диндђ булган бер халык тљркеме.
  6. Чыћгыз - Тђмучин (якынча 1155-1227), бердђм монгол дђњлђте оештыручы џђм хђрби ќитђкче.
  7. Дђњлђте галия - Госманлы дђњлђте.
  8. Дђњлђтгђрђй - Кырым ханы. 1708-1713 еллар аныћ икенче тапкыр идарђ иткђн вакыты.
  9. 1122 сђнђ, ќљмадиел-ахыр - 1710 ел, июль аеныћ икенче яртысы.

 

Публикацияне
филология фђннђре докторы
Рђмил Исламов ђзерлђде